२०२१-०६-१३

आचार्य अत्रे यांचा आज स्मृतीदिन

आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे उर्फ केशवकुमार यांचा आज स्मृतीदिन
(१३-०८-१८९८ सासवड, ते १३-०६-१९६९ मुंबई)
त्यानिमित्ताने त्यांच्या स्मृतीस सश्रद्ध आदरांजली !

झेंडूची रसिका फुले जुळवुनी
देतो तुझ्या ही करी
घे प्रेमे अथवा पदी तुडव जा
जे वाटते ते करी ।
रागाने चुरगाळीस जरी ही
पुष्पे कधी त्वां बरे
केव्हाही विसरू नकोस तळीचे
खाण्या परी खोबरे ॥ 

मराठी शिक्षणक्षेत्र (कॅम्प एज्युकेशन सोसायटीच्या प्रशालेत प्रिन्सिपॉल, अनेक शिक्षक परिषदांचे अध्यक्ष, बी.टी. चे परीक्षक),

वाङमय (कऱ्हेचे पाणी हे आत्मवृत्त, बडोदा वाङमय परिषदेचे अध्यक्ष), साहित्य (झेंडूची फुले, बडोद्याच्या कुमारसाहित्य परिषदेचे अध्यक्ष, नाशिक साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष),

नाटक (साष्टांग नमस्कार, ब्रह्मचारी, घराबाहेर, उद्याचा संसार),

चित्रपट (पायची दासी, पहिले राष्ट्रपती सुवर्णपदक विजेता शामची आई, चित्रमंदिर चित्रपटगृहाचे मालक, अत्रे पिक्चर्स चे निर्माता),

पत्रकारिता (जयहिंद सायंदैनिक, दैनिक मराठा, नवयुग साप्ताहिक, समीक्षक मासिक यांचे संपादन, बेळगावच्या पत्रकार संमेलनाचे अध्यक्ष, अत्रे प्रिंटींग प्रेस),

राजकारण (कॉन्ग्रेस, समाजवादी पक्ष, संयुक्त महाराष्ट्र परिषद यांचे कार्यकर्ते, आमदार, लोकसभा निवडणुकीत अपयश),

समाजकारण (संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे नेते) या सर्वांवर अमिट छाप सोडणारे उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व आहे हे.

व्यवसायाने शिक्षणतज्ञ (बी.ए., बी.टी., टी.डी. लंडन) असणाऱ्या अत्र्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत अत्यंत कळीची भूमिका बजावली.

त्यांच्या कऱ्हेचे पाणी ह्या पाच खंडी आत्मवृत्ताच्या प्रस्तावनेत ते म्हणतात:

"आयुष्यात मी काय वाटेल ते केले असेल, पण ढोंग कधी केले नाही. ढोंगाचा मी पहिल्यापासून शत्रू. माझ्या नाटकांतून, चित्रपटांतून आणि वृत्तपत्रांतून ढोंगाचे मी क्रूरपणे वाभाडे काढलेले आहेत. गेली पन्नास वर्षे समाजाच्या सर्व अंतरंगांमधून मी वावरलो आहे. मजुरापासून तो महाराजापर्यंत, शाळा मास्तरापासून तो गिरणी मालकापर्यंत आणि कंगालापासून तो कुबेरापर्यंत मी अनिरुद्ध संचार केलेला आहे. त्यामुळे समाजाच्या बहिरंगामध्ये आणि त्याच्या अंतरंगामध्ये केवढी फारकत आहे, ह्याची जाणीव माझ्या इतकी दुसऱ्या कुणालाही असणे शक्य नाही. आज जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात दंभाचा आणि ढोंगाचा जो बुजबुजाट झालेला आहे त्याचे कारण सत्य काय आहे हे जाणण्याचे आणि सांगण्याचे फार थोड्या लोकांत धैर्य आहे. ते धैर्य दाखवण्याचा मी प्रयत्न केला आहे."

जगातील सर्वात मोठे आत्मचरीत्र लिहिण्याचा त्यांचा मानस होता.

तो मात्र त्यांच्या अवचित देहावसानाने अपुराच राहिलेला आहे.

http://www.manogat.com/node/6380


२०२१-०६-१२

ओशिळांचे निवारे

ओशिळांचे [१] निवारे 

सांधकाचे [२] बंध सारे, ओशिळांचे अन्‌ निवारे ।
सरकत्या काचाच खिडक्या, कणपटांची [३] त्यांस द्वारे ॥ धृ ॥ 

लोह-जाळ्यांची कवाडे, रक्षती खिडक्या नी दारे ।
निरखण्या आगांतुकासी, दृश्यभिंग [४] देती सहारे ॥ १ ॥ 

भिंतींतुनी जडल्या कळांचे [५], छन्नमार्गी नाद[६] सारे ।
रात्रखिट्टी [७] काढता आतून, उघडे दार बा रे ॥ २ ॥ 

उद्‌वाहकाभोवती फिरत, चढती कसे सारे जिने ।
गाळे निवासी वसवले, जणू छन्नमार्गी हारीने ॥ ३ ॥ 

मजल्यागणिक चढत्या दराने, विकत घेऊ आम्ही वारे ।
तुटक सारी संस्कृती अन्‌, सदनिकांची बंद दारे ॥ ४ ॥ 

नरेंद्र गोळे २०१२०७२३

https://www.maayboli.com/node/36598

 

[१] ओतीव-शिळा म्हणजे ओशिळा”. खरे तर काँक्रीट. त्याकरताच हा नवा मराठी पर्यायी शब्द वापरलेला आहे.

[२] दगड विटा परस्परांना सांधणारे सिमेंट. सिमेंटलाच हा नवा प्रस्तावित पर्यायी मराठी शब्द वापरलेला आहे.

[३] हल्ली लाकडी भुशाच्या पटांचीम्हणजेच वूडन पार्टिकल बोर्डांची दारे वेष्टित करून म्हणजेच लॅमिनेट करून वापरण्याची प्रथा आहे. अशा दारांना कणपटांची दारे का म्हणू नये? कारण लाकडाच्या कणांचे पट तयार करून त्यांचीच तर ही दारे घडवली जात आहेत.

[४] म्हणजे डोकावून पाहण्याची छिद्रे अर्थात पीप-होल्स. त्यांचाच हा पर्यायी मराठी शब्द.

[५] म्हणजे डोअरबेलचे बटन. दाब-कळ. अर्थात्‌ पुश-बटन. हे दाराबाहेरच्या भिंतीत जडवलेले असते.

[६] घंटीचा आवाज मात्र छन्नमार्गात म्हणजे घरातील पॅसेजमध्ये होत असतो.

[७] म्हणजे नाईट लॅच. ही बाहेरच्याच दाराला बसवलेली असल्याने दिवसाही उघडावीच लागते!

२०२१-०५-३१

’नरेंद्र गोळे’ अनुदिनीची दीड लाख वाचने

'मला जाणून घे, मला जाणून घे' म्हणणार्‍या चराचराला, कलाकलानी जाणून घेत असता, जी संपन्नता लाभली, ती कले कलेने सुहृदास सादर समर्पित करावी म्हणूनच हा प्रयास. वाचकासही सुरस वाटावा, हीच प्रार्थना!

असे ’मंगलाचरण’ लिहून जी अनुदिनी सुरू केली ती आजवर अखंडित सुरू आहे याखातर मी ’ब्लॉगर डॉट कॉम’ या माझ्या सेवादात्याचा अत्यंत आभारी आहे. तेव्हा माझे लेखन मी लोकांसमोर कसे ठेवू, कुठे ठेवू, ते काळाच्या ओघात नाहीसे होऊ नये म्हणून त्याला कसे जपू, अशा अनेक प्रश्नांनी त्रस्त होतो. त्यावेळेला अशी सोय असावी ही माझी आत्यंतिक गरज होती. ही गरज मात्र ’ब्लॉगर डॉट कॉम’ या माझ्या सेवादात्याने केवळ मोफतच नव्हे, तर समर्थपणेही पुरवली, नव्हे आजही ते ती पुरवत आहेत. आज या अनुदिनीच्या वाचकसंख्येने दीड लाखाचा आकडा पार केला आहे. त्यावरून या लेखनाच्या लोकप्रियतेचा अंदाज करता येतो. या यशात त्यामुळेच त्यांचाही सहभाग मला नमूद करावाच लागेल.

खरे तर भवितव्यात वाचक लाभतीलही कदाचित, या विश्वासानेच मी लिहू लागलो. हेच खरे सत्य आहे. त्यास दुसरा पदर असा आहे की, त्यापूर्वीही अनेक वर्षांपासून मी महाजालावर अनेक प्रदीर्घ लेख लिहिले होते. पण ती संकेतस्थळे अभंग राहतील याची शाश्वती नसे. मग त्या संकेतस्थळांवर लिहिलेले सर्व नाहीसेच होईल काय? ही विवंचनाही अस्वस्थ करत असे. आपल्यापाशी स्थळप्रतही प्रत्येकवेळी राखणे शक्य होत नसे. महाजालावरही आपली अशी जागा नव्हती जिथून कुणीही जा म्हणू शकणार नाही. मग मायबोली डॉट कॉम वर ’रंगीबेरंगी’ नावाने खासगी जागा विकली जाऊ लागली. लोक विकतही घेऊ लागले आणि आपापले खासगी लेखनही करू लागले. तशीच व्यवस्था मग वर्डप्रेसनेही सुरू केली आणि थोड्याच काळात ब्लॉगरनेही. ब्लॉगरची सेवा मोफत तर होतीच आणि वापरदारस्नेही असल्याने आकर्षकही होती. तेव्हा नविनच उघडलेल्या ’अनुदिनी’वर इतस्ततः लिहिलेले लेखन गोळा करायलाही सुरूवात केली. किमान त्या त्या ठिकाणचे दुवे तरी चटकन हाताशी रहावेत म्हणून ’अनुदिनी’च्या अनुक्रमणिकेतच त्यांना स्थान दिले.

२००७ सालच्या ऑक्टोंबर मध्ये मी अनुदिनी लिहायला सुरूवात केली. पुढे २०१० सालच्या जूनमध्ये मी का लिहू लागलो त्याचे कारण हुडकू लागलो. तेव्हा लक्षात आलेली कारणे एका कवितेतच लिहून ठेवलेली आहेत.

लिहिली कशाला अनुदिनी?

आजूस नाही मित्र दिसला, बाजूस ना मैत्रीण दिसे ।
सर्वकाळी जाल-संजीवित, हे जीवन असे ॥ धृ ॥ 

माणूस नाही दूरवरही, ही नोकरी वैरीण असे ।
रम्य काही आठवावे, सांगू परी कोणा कसे ॥ १ ॥ 

आश्चर्य वाटे खूप कधी, लागे कशाचे तरी पिसे ।
गूज ज्याला ऐकवावे, ऐसा कुणीही ना दिसे ॥ २ ॥ 

कधी दाटले नैराश्य सारे, वाट अश्रूस ना मिळे ।
काढू भडास, होऊ रिते, पण ऐकण्या कुणी ना दिसे ॥ ३ ॥ 

कधी जीवनाने शिकवला, कुठला धडा मज कौतुके ।
सांगू असे वाटे कुणाला, सांगण्या कुणी ना मिळे ॥ ४ ॥ 

मग उघडली मी अनुदिनी, लिहिण्यास जणू दैनंदिनी ।
जे वाटले, लिहीले इथे, त्या आज वाचक लाभले ॥ ५ ॥ 

या लेखनात एक मोठा हिस्सा माझ्या प्रवासवर्णनांचा आहे. ’उडिशा दर्शन’, ’मेवाड दर्शन’, ’ओंकारेश्वर दर्शन’, ’उत्तराखंडाची सहल’, ’कोकण सहलीच्या निमित्ताने’, ’सिक्कीमची सहल’, ’मी पाहिलेले जयपूर’, ’मेळघाट २०१२-१३’, ’अंदमानी सहल’, ’सरसगडची सुरस सहल’, ’अक्षरधाम मंदिर नवी दिल्ली’, ’दिल्ली दर्शन’ इत्यादी लेखमालांनी तो समृद्ध झालेला आहे. हे लेख ’मायबोली’, ’मनोगत’, ’मिसळपाव’, ’ऐसी अक्षरे’ इत्यादी संकेतस्थळांवरही त्या त्या काळी लिहिले होतेच. तिथेही ते खूप लोकप्रिय झाले होते.

पुस्तक परिचय/ परीक्षण या सदरातही सात आठ पुस्तकांची माहिती मी अनुदिनीवर लिहिलेली आहे. मी वाचलेली आणि मला आवडलेली ही पुस्तके आहेत. पूर्वीच्या काळी पुस्तकांना जे स्थान होते तेच आजच्या काळात ’अनुदिनीं’ना प्राप्त झालेले आहे. त्यामुळे इतरांचे महाजालीय लेखन वाचणे हा छंदही मला जडला. खूप आवडलेले लेखन इतरांपर्यंत पोहोचविण्याकरता मग त्या ’अनुदिनींचा परिचय’ही लिहिला गेला असेही अनेक परिचय इथे आढळून येतील.

’होर्मसजी जहांगीर भाभा’, ’होमी नुसेरवानजी सेठना’, ’सत्येंद्रनाथ बोस’, ’विनोबा भावे यांची १२५-वी जयंती’, ’विक्रम साराभाईंची जन्मशताब्दी’, ’विकसित भारताची संकल्पना (डॉ. अब्दुल कलाम)’, ’राष्ट्रीय डॉक्टर दिवस’, ’राजा भर्तृहरी’, ’मेकॉले जिंकला आहे’, ’महिला वैज्ञानिक अनुपमा कुलकर्णी’, ’मला भावलेले भाभा’, ’पहिल्या अणुस्फोटक-प्रकल्पाचा मुख्याधिकारीः जनरल लेस्ली ग्रुव्हज’, ’पद्मभूषण ई. श्रीधरन यांस मानाचा मुजरा’, ’तात्या अभ्यंकरांना सद्गती’, ’डॉ.शेखर बसू’, ’डॉ.शांतीस्वरूप भटनागर’, ’जलतज्ञ माधव आत्माराम चितळे’, ’जनार्दनस्वामी’, ’जनार्दनस्वामींचे समाजकार्य’, ’कवी माधव ज्युलियन यांचा जन्मदिन’, ’ओजशंकराची कहाणी’, ’अंतराळ शास्त्रज्ञ कल्पना चावला’, ’अणुशास्त्रज्ञ शेखर बसू यांचे निधन’, ’मेरी स्तोत्र’, ’सिमोल्लंघनी ट्रेक’ इत्यादी व्यक्तिचित्रणात्मक अभ्यासपूर्ण लेखही या अनुदिनीचा एक मोठा हिस्सा आहेत.

विख्यात विडंबित कविता, त्यांच्या कविंचे परिचय, त्यांच्या संबंधित मूळ कविता, त्यांच्याही कविंचे परिचय असे सर्व असलेले सहा परिपूर्ण लेख यात आहेत. मनोगत डॉट कॉम वर अनेक हिंदी गीतांचे मी मराठी अनुवाद केलेले आहेत. त्यावर निरनिराळ्या मुद्यांवर टीका होत होती. तिला उत्तर देण्याकरता मी ’मनोगत’च्या एका वाढदिवशी, एक लेख लिहिलेला होता, “पद्यानुवादांचा रसास्वाद”. त्याचाही समावेश या अनुदिनीत केलेला आहे.

माझी शाळा, माझे महाविद्यालय, माझे अणुऊर्जा खाते यांवरीलही अनेक लेख या संग्रहात आहेत. ’काव्यलेखनाची लोकप्रिय वृत्ते’, ’असा धरी छंद’ इत्यादी छंदशास्त्रावरीलही अनेक लेख यात समाविष्ट आहेत.

यांव्यतिरिक्त अनेक प्रासंगिक लेखांनी हा संग्रह समृद्ध झालेला आहे. त्यामुळे एक एक लेख सुट्ट्यानेच का नमूद करू नये, असे वाटल्याने इथे सारी अनुक्रमणिकाच खाली सादर करत आहे. गेल्या चौदा वर्षांत लिहिलेले एकूण २३२ लेख त्यात सामील आहेत. एक एक लेख सरासरीने चार पाच पानांचा असू शकेल. असा हा सुमारे हजार पानी मजकूर आहे.

ही संचिका ’अनुदिनीवर’ पी.डी.एफ. स्वरूपात कायम असेल. तिथून ती अधोभारित (डाऊनलोड) करून तुम्हाला आपापल्या मोबाईलवर साठवता येईल. केव्हाही ती उघडून खालील अनुक्रमणिका न्याहाळता येईल आणि विशेष म्हणजे मोबाईलवरून त्यावर टिचकी मारताच महाजालावर जाऊन तो लेख वाचताही येईल.

तेव्हा माजी, आजी आणि भावी वाचकहो आपण हे वाचलेत याचा मला अपार आनंद आहे. या सारसंचिताचा आपण मनसोक्त लाभ घ्यावा. आस्वाद घ्यावा. माझ्या लेखनावर असाच लोभ करावा हीच प्रार्थना! आज दीड लाख संख्या पार करणारी ही अनुदिनी, भविष्यात दहा लाख वाचनसंख्याही सहज पार करो असा आशीर्वादही द्यावात ही विनंती!! आपला लोभ आहेच निरंतर वाढता राहो हीच सदिच्छा.



२०२१-०५-२६

डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी: शोकसंदेश

 डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी
(जन्मः २५-०४-१९४६, मृत्यूः २३-०५-२०२१)

https://dae.gov.in/writereaddata/Obituary_Dr_Srikumar_Banerjee.pdf

रविवार दिनांक २३-०५-२०२१ रोजी पहाटे तीन वाजता हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी यांचे देहावसान झाल्यामुळे, अणुऊर्जाविभागाने एक नेता, एक शास्त्रज्ञ आणि एक स्नेहल सुहृद गमावलेला आहे. डॉ. बॅनर्जी हे २००९ ते २०१२ दरम्यान भारत सरकारच्या अणुऊर्जाविभागाचे सचिव आणि अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष होते. ४० वर्षांहून अधिक वर्षे विस्तारलेल्या त्यांच्या देदिप्यमान कार्यकाळात त्यांनी, भारतीय आण्विक कार्यक्रमाबाबत अनेक महत्त्वाच्या पदांवर सेवा केली. २००४ साली भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक होण्यापूर्वी ते केंद्राच्याच पदार्थविज्ञान गटाचे संचालक होते.

डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी हे विख्यात भारतीय धात्विकी संशोधक आणि विद्वान होते. २५ एप्रिल १९४६ रोजी, कोलकाता येथे, श्रीमती शांती आणि श्रीमान नारायण बॅनर्जी यांचे पोटी त्यांचा जन्म झाला. बी.टेक. ही धात्विकी अभियांत्रिकीतील पदवी त्यांनी आय.आय.टी. खरगपूर येथून १९६७ साली प्राप्त केली. भाभा अणुसंशोधन केंद्राच्या प्रशालेच्या ११-व्या तुकडीतून, १९६८ साली, ते भाभा अणुसंशोधन केंद्राच्या धात्विकी प्रभागात रुजू झाले. १९७४ साली त्यांनी आय.आय.टी. खरगपूर येथूनच पी.एच.डी. पदवी प्राप्त केली. इंग्लंडमधील ब्रायटन येथील ससेक्स विद्यापीठाचे ते ज्येष्ठ अतिथी सदस्य होते. मॅक्स प्लँक इन्स्टिट्यूट फॉर मेटल रिसर्च, स्टुटगार्ट, जर्मनीचे १९७९ ते १९८० दरम्यान ते हम्बोल्ट-सन्माननीय सदस्य होते. याशिवाय त्यांनी अमेरिकेतील सिनसिनाटी आणि ओहिओ स्टेट विद्यापीठांतूनही अतिथी प्राध्यापक म्हणून अनेक कार्यकाळांत काम केले होते.

भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक म्हणून डॉ. बॅनर्जी यांनी; अणुइंधनचक्र, नवोन्मेषी अणुभट्टी अभिकल्पने, तसेच प्रारण आणि समस्थानिक तंत्रांचा कृषी, आरोग्य, अन्नप्रक्रियण आणि उद्योग क्षेत्रांतील वापर, यांबाबतचे संशोधन संघटित केले. अणुइंधनचक्राच्या आघाडीच्या आणि पिछाडीच्या अशा दोन्हीही क्षेत्रांतील सामर्थ्य उभारणीची अनेक कार्ये त्यांनी सुरू केली. ३० एप्रिल २०१२ रोजी त्यांना, भारत सरकारच्या अणुऊर्जाविभागाचे सचिव आणि अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष म्हणून अवकाश प्राप्त झाला. भाभा अणुसंशोधन केंद्रात ते ’होमी भाभा अध्यासनाचे प्राध्यापक’ म्हणूनही कार्यरत होते. मुंबईतील अणुऊर्जा विभागाच्या ’होमी भाभा राष्ट्रीय संस्थे’चे कुलगुरू म्हणूनही त्यांनी काम केले. २०१२ ते २०१७ दरम्यान त्यांनी काश्मिरातील श्रीनगर येथील केंद्रिय विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणूनही कार्य केले. डॉ. बॅनर्जी हे अणुऊर्जाविभागाच्या ’अणुविज्ञानातील संशोधन मंडळा’चेही अध्यक्ष होते.

डॉ. बॅनर्जी यांनी मार्टेन्सिटिक परिवर्तने, त्वरित संघनन, ओमेगा परिवर्तने, अर्ध-स्फटिकी घन,  आकारस्मृती मिश्रधातू (शेप-मेमरी अलॉईज), उष्मा-यांत्रिकी प्रक्रियेतून आण्विक संरचनात्मक पदार्थांच्या सूक्ष्मसंरचना आणि पोत साधन, तसेच सुविहित-विस्कळित परिवर्तनांवरील प्रारणप्रभाव इत्यादी क्षेत्रांत पथदर्शी कार्य केले. ४०० हून अधिक शोधनिबंधांचे श्रेय त्यांच्या गाठीस आहे. ’फेज ट्रान्सफॉर्मेशनः एक्झाम्पल्स फ्रॉम टायटॅनियम अँड झिर्कोनियम अलॉईज’ हे पुस्तक त्यांनी लिहिलेले आहे. यासोबतच त्यांनी इतर आठ पुस्तकांचे सहसंपादनही केलेले आहे.

पदार्थविज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांच्या चिरजीवी योगदानाच्या गौरवार्थ डॉ. बॅनर्जी यांना अनेक प्रतिष्ठित राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सन्मान प्राप्त झाले. त्यांत ’इन्सा यंग सायंटिस्ट अवार्ड’, ऍक्टा मेटॅलर्जिका आऊटस्टॅन्डिंग पेपर अवार्ड, अभियांत्रिकी विज्ञानांतील शांतीस्वरूप भटनागर अवार्ड-१९८९, इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मेटल्स या संस्थेचे जी.डी.बिर्ला सुवर्णपदक, ’इन्सा प्राईझ फॉर मटेरिअल सायन्स’, अलेक्झांडर व्हॉन हम्बोल्ट रिसर्च अवार्ड, ’इन्सा’चे प्रो. ब्रह्मप्रकाश मेमोरिअल मेडल-२००४, इंडियन सायन्स काँग्रेस असोसिएशनचे ’एक्सलन्स इन सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी अवार्ड’, राममोहन मिशनचा राममोहन पुरस्कार-२०१०, सी.एन.आर.राव प्राईझ इन ऍडव्हान्स मटेरिअल्स, प्रेसिडेन्शिअल सायटेशन ऑफ अमेरिकन न्युक्लिअर सोसायटी, पोलाद मंत्रालयाचे नॅशनल मेटॅलर्जिस्ट अवार्ड-२०१०, डब्ल्यू.जे.क्रोल झिर्कोनियम मेडल अवार्ड फ्रॉम अमेरिकन सोसायटी फॉर टेस्टिंग मटेरिअल्स (ए.एस.टी.एम.); आणि रॉबर्ट काह्न मेमोरिअल अवार्ड इत्यादींचा समावेश आहे. त्यांना ११ निरनिराळ्या विद्यापीठांनी सन्माननीय ’डॉक्टर ऑफ सायन्स’ पदव्या दिलेल्या आहेत. इंडियन अकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे ते निर्वाचित सदस्य होते. इंडियन नॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे ते सन्माननीय सदस्य होते. इंडियन नॅशनल सायन्स अकॅडमीचे ते सन्माननीय सदस्य होते. इंडियन नॅशनल अकॅडमी ऑफ इंजिनिअरिंगचे ते सन्माननीय सदस्य होते. थर्ड वर्ल्ड अकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे ते सन्माननीय सदस्य होते आणि इंटरनॅशनल न्युक्लिअर एनर्जी अकॅडमीचे ते सन्माननीय सदस्य होते.

भारतीय अणुऊर्जा कार्यक्रमातील त्यांच्या सर्वोत्कृष्ट शास्त्रीय सहभागाच्या सन्मानार्थ भारत सरकारने डॉ. बॅनर्जी यांना २००५ साली पद्मश्री पदवी बहाल केली.

अणुऊर्जाविभागाचे कर्मचारी, डॉ. बॅनर्जी यांच्या पत्नी श्रीमती रंजना बॅनर्जी आणि पुत्र श्री. राजर्षी बॅनर्जी यांचे दुःखात सहभागी आहेत. सर्वशक्तिमान सृष्टिकर्ता त्यांचे कुटुंबियांस हे दुःख सोसण्याचे धैर्य देवो. मृतात्म्यास सद्गती लाभो. एक थोर विद्वान, समर्पित शास्त्रज्ञ आणि विनम्र माणूस आज आपण गमावला आहे. डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जींच्या संपर्कात जे जे आलेले होते त्यांच्या ते कायमच हृदयात राहतील.

२०२१-०५-२४

संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत

मूळ संस्कृत श्लोकः
नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्‍कां नवपञ्चवारम् ।
उद्धर्तुकाम: सनकादिसिद्धानेतद् विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥ - उपजाती 

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०४१९
नृत्ताअखेरी नटराजियाने चौदा निनादे डमरू ध्वनीने ।
सिद्धांस ईप्सीत मिळो म्हणोनी निर्माण केले शिवसूत्रजाळे ॥ - इंद्रवज्रा 

भाषेच्या सर्वात लहान एककास वर्ण म्हणतात. पाणिनींनी १४ सूत्रांत वर्णमाला प्रस्‍तुत केलेली आहे. परंपरेनुसार असे मानले जाते की, सनक आदी सिद्धांच्या ईप्सितांच्या पूर्ततेकरता  नटराज महेश्वराने आपल्या ’नृत्ता [२]’च्या समाप्तीप्रसंगी डमरूचे १४ नाद केले. त्यातून १४ ध्वनीसूत्रे [३] पाणिनींना प्राप्त झाली. ही सूत्रे पुढीलप्रमाणे आहेत. त्यांच्या विघटनाद्वारे पाणिनींनी वर्णमाला निर्माण केली.

१.   अइउण् (अ, , उ)
२.   ऋलृक् (ऋ, लृ)
३.           एओङ् (ए, ओ)
४.           ऐऔच् (ऐ, औ)
५.           हयवरट् (ह्, य्, व्, र्)
६.           लण् (ल्)
७.           ञमङणनम् (ञ्, म्, ङ्, ण्, न्)
८.           झभञ् (झ्, भ्)
९.           घढधष् (घ्, ढ्, ध्)
१०.        जबगडदश् (ज्, ब्, ग्, ड्, द्)
११.        खफछठथचटतव् (ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्)
१२.        कपय् (क्, प्)
१३.        शषसर् (श्, ष्, स्)
१४.        हल् (ह्)

प्रत्‍येक सूत्राच्या शेवटी हल् वर्णाचा प्रयोग प्रत्‍याहार तयार करण्यासाठीच केला गेलेला आहे. जसे- अइउण् मध्ये 'ण्' हल् वर्ण आहे. यांना प्रत्‍याहारांतर्गतच्या वर्णांत सामिल केले जात नाही.

प्रत्‍याहार म्हणजे अक्षरसंच. माहेश्वर सूत्रांच्या आधारे निरनिराळे प्रत्‍याहार निर्माण केले जाऊ शकतात. प्रत्‍याहार दोन वर्णांचा बनतो. जसेअच्, इक्, यण्, अल्, हल् इत्‍यादी. या प्रत्‍याहारांत शिवसूत्रांतील आदी वर्णापासून तर अन्‍तिम वर्णापर्यंतच्या मधे येणार्‍या सर्वच वर्णांची गणना केली जाते. प्रत्‍याहारांतर्गत आदी वर्ण गणला जातो. मात्र अन्‍तिम वर्ण सोडून दिला जात असतो. उदा. अच् या प्रत्याहारात, पहिल्या शिवसूत्रातील पहिले अक्षर असलेल्या ’अ’ पासून सुरुवात करून तर चौथ्या शिवसूत्रातील अखेरचे अक्षर असलेल्या ’च्‌’ अक्षरापर्यंतची सर्व अक्षरे समाविष्ट आहेत. अपवाद फक्त हल्‌ अन्त्य अक्षरांचा. अर्थात

अच्‌ = अ, इ, उ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ.

हे सगळे म्हणजे ९ स्वर शिवसूत्रांत समाविष्ट आहेत. तसेच

हल्‌ = ह्‌‌, य्‌, व्‌, र्‌, ल्‌, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्.

अशी एकूण ३३ व्यंजने शिवसूत्रांत समाविष्ट आहेत.

अच्‌ आणि हल्‌ या दोन प्रत्याहारांत मिळून ४२ वर्ण प्रकट होतात. पण संस्कृत भाषेत तर एकूण ६४ मुळाक्षरे आहेत. मग यांचे आधारे पाणिनींनी ६४ अक्षरांची वर्णमाला कशी निर्माण केली?

प्रत्येक मानवी स्वरयंत्रांतून, स्वतंत्रपणे आणि निस्संदिग्धपणे उच्चारता येतील असे ते वर्ण आहेत. या मूळ उच्चारणांच्या संयोगाने जगातील कोणताही शब्दोच्चार करणे शक्य आहे. प्रत्येक मनुष्याने ते नीट जाणून घ्यावेत. उच्चारून पाहावेत. आपल्या स्वरयंत्राच्या संपूर्ण क्षमता उपयोगात आणणे शिकून घ्यावे.

संवादसाधनार्थ, विचारपूर्वक, ’नाद’ करावा अशा निर्णयाप्रत पोहोचल्यानंतर, बेंबीच्या देठापासून फुफ्फुसांतून श्वसनमार्गावाटे वरच्या बाजूस हेतुपूर्वक प्रेरित प्राणवायूला, भवतालच्या कोणकोणत्या स्थानांवर कोणकोणत्या अंगाने स्पर्श करवून ’नाद’ करता येतो, याचा आपल्या सनातन संस्कृतीने अत्यंत सखोल अभ्यास करून लाखो वर्षांच्या तपस्येद्वारा या ६४ अक्षरांच्या वर्णव्यवस्थेचा शोध घेतलेला आहे. या वर्णांच्या संयोगाने अपार शब्दनिर्मितीच्या संभावना आपल्याला खुल्या होतात. त्या सर्व शब्दसंग्रहाच्या सुनियोजित उपयोगाने आपण जगातल्या कोणत्याही मानवी अनुभूतींची परस्परांत देवाण-घेवाण करू शकतो. संवाद साधू शकतो. ’विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो’ या संत ज्ञानेश्वरांच्या स्वप्नास साकार करू शकतो. आपल्या पूर्वजांच्या या अनमोल विचारधनाचा लाभ आपण जाणीवपूर्वक घेतल्यास आपण आनंदी आणि प्रसन्न राहू शकतो!

कोणती आहेत ही मुळाक्षरे?

बेंबीच्या देठापासून फुफ्फुसातून श्वसनमार्गावाटे वरच्या बाजूस हेतुपूर्वक प्रेरित प्राणवायूला (महाप्राणाला) जराही अडथळा न करता मुखाद्वारे बाहेर पार करतांना निर्माण होणारे ’नाद’ हे चार मूळ ’स्वर’ असतात. अनुक्रमे कंठ, मूर्धा, तालू आणि दंतमुळाशी जिभेद्वारे महाप्राण वळविल्याने ते निर्माण होतात. अ, इ, उ, ऋ ही अक्षरचिन्हे त्या चार स्वरांना व्यक्त करतात.

स्वरांचे उच्चारण किती कालावधीपर्यंत करत राहिल्यास निस्संदिग्ध सुटा वर्ण निर्माण होतो याचा अभ्यास करून असा निष्कर्ष नोंदलेला आहे की, हाताच्या अंगठ्याच्या मुळाशी (अंगुष्टमुळाशी) नाडीचा एक ठोका मोजण्यास लागणार्‍या वेळाइतका [४] उच्चार लांबवत नेल्यास निस्संदिग्ध सुटा वर्ण निर्माण होतो. या कालावधीस ’र्‍हस्व’ उच्चारण कालावधी म्हणतात. अंगुष्टमुळाशी नाडीचे दोन ठोके मोजण्यास लागणार्‍या वेळाइतका उच्चार लांबवत नेल्यास जो निस्संदिग्ध सुटा वर्ण निर्माण होतो त्याला ’दीर्घ’ उच्चारण कालावधी म्हणतात. अंगुष्टमुळाशी नाडीचे तीन ठोके मोजण्यास लागणार्‍या वेळाइतका उच्चार लांबवत नेल्यास जो निस्संदिग्ध सुटा वर्ण निर्माण होतो त्याला ’प्लुत’ उच्चारण कालावधी म्हणतात.

त्यामुळे वरील चार मुळाक्षरांचे प्रत्येकी तीन प्रकार संभवतात. र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत. अ, आ आणि अ३ अशी चिन्हे अ या मूळ वर्णाच्या र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत उच्चारणांना दिलेली आहेत. इ, ई आणि इ३ अशी चिन्हे इ या मूळ वर्णाच्या र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत उच्चारणांना दिलेली आहेत. उ, ऊ आणि उ३ अशी चिन्हे उ या मूळ वर्णाच्या र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत उच्चारणांना दिलेली आहेत. ऋ, ॠ आणि ऋ३ अशी चिन्हे ऋ या मूळ वर्णाच्या र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत उच्चारणांना दिलेली आहेत. हे सर्व मिळून ४x३= १२ स्वरोच्चार संभवतात.

या चार स्वरांपासून अन्य चार संयुक्त स्वरही निर्माण होतात, जे निस्संदिग्धही आहेत आणि सुटेही. त्यांची अक्षरचिन्हे पुढीलप्रमाणे दिली गेलेली आहेत.

अ, आ + इ, ई = ए
अ, आ + ए, ऐ = ऐ
अ, आ + उ, ऊ = ओ
अ, आ + ओ, औ = औ

हे चार संयुक्त स्वरही दीर्घ आणि प्लुत होऊ शकतात हे लक्षात घेता ४x२= ८ स्वरोच्चार संभवतात. यांची प्लुत उच्चारणे अनुक्रमे ए३, ऐ३, ओ३ आणि औ३ या अक्षरचिन्हांनी व्यक्त केली जातात.

लृ अक्षरचिन्हाने व्यक्तवला जाणारा, महाप्राणास केवळ जिभेने वळवून सिद्ध होणारा आणखीही एक निस्संदिग्ध सुटा वर्ण आहे असे लक्षात आलेले आहे. याचे केवळ र्‍हस्व आणि प्लुत हे दोनच प्रकार संभवतात. प्लुत उच्चारण लृ३ असे व्यक्तवले जाते.

महाप्राणास अनुक्रमे कंठ, मूर्धा, तालू, दात आणि ओठ यांवर निरनिराळ्या प्रकारे जिभेने स्पर्शवल्यास पंचवीस निस्संदिग्ध सुटे वर्ण निर्माण होतात असेही लक्षात आलेले आहे. मात्र हे सर्व उच्चार स्वरोच्चारांच्या साहाय्याने होतात. स्वतंत्रपणे त्यांचे उच्चारण पूर्ण होत नाही. त्यांना व्यंजने म्हणतात. पुढील अक्षरचिन्हांनी ती व्यक्त केली जातात.

क वर्ग- क ख ग घ ङ
च वर्ग- च छ ज झ ञ
ट वर्ग- ट ठ ड ढ ण
त वर्ग- त थ द ध न
प वर्ग- प फ ब भ म 

याव्यतिरिक्त आणखीही चार स्वतंत्र निस्संदिग्ध उच्चार महाप्राणास आतल्या आतच जिभेने फिरवून निर्माण होतात. य, र, ल, व या अक्षरचिन्हांनी ते व्यक्त होतात. हे आणखी ४ व्यंजन वर्ण आहेत.

त्याचप्रमाणे महाप्राणास कंठातून पार होतांना घर्षणाने ऊष्मा निर्माण होतो असेही चार स्वतंत्र निस्संदिग्ध उच्चार आढळून आलेले आहेत. श, ष, स, ह या अक्षरचिन्हांनी ते व्यक्त होतात. हे आणखी ४ व्यंजन वर्ण आहेत.

यांव्यतिरिक्त ळ या अक्षरचिन्हाने व्यक्त होणारा एक स्वतंत्र आणि निस्संदिग्ध वर्ण आहे. हा वर्ण दुःस्पृष्ट मानला जातो.

अशा प्रकारे २२ स्वर आणि ३४ व्यंजने संस्कृत भाषेत आहेत. यांशिवाय ’अयोगवाह’ वर्गातले अन्य ८ वर्ण संस्कृत भाषेत आहेत. अशा प्रकारे (२२ स्वर + ३४ व्यंजने + ८ अयोगवाह) = ६४ मुळाक्षरे संस्कृत भाषेत आहेत.

शिवसूत्रांतून स्पष्टपणे व्यक्त होतात त्या वर्णांना शिवसूत्र योगे तयार होणारे वर्ण मानले जाते. तर शिवसूत्रांवरून ज्यांची संकल्पना केलेली नाही अशा आठ वर्णोच्चारांना, अयोगवाह मानले जाते. काही अक्षरचिन्हांना परिवर्तक जोडून इथवर अपरिचित राहिलेले काही उच्चार व्यक्त करण्याची तजवीज संस्कृत भाषेत केलेली आहे. ते परिवर्तक ’:’ (विसर्ग), ’ं(अनुस्वार), जिव्हामूलीय आणि उपध्मानीय असे आहेत.

मुळाक्षरांचे उच्चार औपचारिकरीत्या विसर्जित करण्याने नवेच स्वतंत्र आणि निस्संदिग्ध उच्चार सिद्ध होतात. त्यामुळे ’:’ या अक्षरचिन्हाने व्यक्त होणारा विसर्ग हाही अयोगवाह वर्गात गणला जाणारा आणखी एक वर्ण मानलेला आहे. अक्षरचिन्हांवर अनुस्वार देऊन त्या त्या अक्षरचिन्हांचे अनुनासिक उच्चार व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अनुस्वारास एक स्वतंत्र निस्संदिग्ध अयोगवाह वर्ण मानला आहे. जेव्हा विसर्गानंतर प किंवा फ वर्ण येतात तेव्हा ’उपध्मानीय’ अर्धविसर्गाचे उच्चारण होत असते. उदा. पुनःपुनः, तपःफलम्‌. जेव्हा विसर्गानंतर क किंवा ख वर्ण येतात तेव्हा ’जिह्वामूलीय’ अर्धविसर्गाचे उच्चारण होत असते. उदा. प्रातःकालः, दुःखम्‌. पुढील सारणीत अयोगवाह वर्गात व्यक्त केलेल्या चार ओळींतील चार वर्ण आणि पुढे उल्लेखित चार यम वर्ण अशा आठ वर्णांना अयोगवाह म्हटले जाते. ळ हा व्यंजनवर्णही शिवसूत्रांत नसल्याने अयोगवाह मानला जातो.

कोणत्याही वर्गातील पहिल्या, दुसर्‍या, तिसर्‍या वा चौथ्या अक्षरानंतर जर पाचपैकी कोणत्याही व्यंजनवर्गातील पाचवे अक्षर (ङ, ञ, न, ण, म) जोडाक्षर म्हणून आले तर, उच्चार करतांना क, ख, ग, घ ही मुळाक्षरे संबंधित दोन अक्षरांच्या मध्ये येऊन बसत असल्याप्रमाणे (यम) त्यांचा काहीसा आगळाच नवा उच्चार तयार होतो. त्यामुळे जोडाक्षरांत जागा घेणार्‍या या चार हलन्त अक्षरांना ’यम’ वर्ण म्हटले जाते. हे अयोगवाह मानले जातात, कारण त्यांचा समावेश शिवसूत्रांत नाही.

संस्कृत भाषेतील ६४ वर्णोच्चारांची सारणी

अक्र

स्थान

स्वर

व्यञ्जन

अयोगवाह

संज्ञा

 

 

 

स्पर्श

अन्तःस्थ

ऊष्म

 

 

कण्ठ

,

क्‌,ख्‌,ग्‌,घ्‌,ड़्

य्‌

ह्‌

:

कण्ठ्य

तालु

,

च्‌,छ्‌,ज्‌,झ्‌,ञ्

र्‌

श्‌

 

तालव्य

मूर्धा

,

ट्‌,ठ्‌,ड्‌,ढ्‌,ण्‌

ल्‌

ष्‌

 

मूर्धन्य

दन्त

लृ

त्‌,थ्‌,द्‌,ध्‌,न्‌

 

स्‌

 

दन्त्य

ओष्ठ

,

प्‌,फ्‌,ब्‌,भ्‌,म्‌

 

 

, ‡

ओष्ठ्य

नासिका

अनुनासिक स्वर

ड़्,ञ्,ण्‌,न्‌,म्‌

 

 

,

उपध्मानीय, नासिक्य

कण्ठतालु

,

 

 

 

 

कण्ठतालव्य

कण्ठोष्ठ

ओ औ

 

 

 

 

कण्ठोष्ठ्य

दन्तोष्ठ

 

 

 

 

दन्तोष्ठ्य

१०

जिह्वामूल

 

 

 

 

, ‡

जिह्वामूलीय


संदर्भः 


[१]   Sanskrit Varnamala, Varnmala, संस्कृत वर्णमाला, swar, vyanjan, alphabets of

     sanskrit, sanskrit swar https://www.youtube.com/watch?v=_wqcgri_NXs

[२]   दशरूपकानुसार नृत्त आणि नृत्य यांत फरक असतो. नृत्त ताल आणि लय यांवर आश्रित असते, तर नृत्य भावावरच आश्रित असते. National Sanskrit University, Tirupati https://www.youtube.com/watch?v=PlLfQd9JDAc

[३]   Maheshwar Sutras Achyut Karve Phonology – YouTube

https://www.youtube.com/watch?v=yGy7f4WhKjU

[४]   सरासरीने पुरूषाची हृदयस्पंदने मिनिटाला ७२ तर स्त्रियांची हृदयस्पंदने मिनिटाला ८४ या दरांनी होत असतात. त्यानुसार पाहिले तर एका हृदयस्पंदनास (अंगुष्टमुळाशी मोजलेल्या नाडीच्या ठोक्यास) पुरुषास ६०/७२=०.८३ सेकंद तर स्त्रियांना ६०/८४= ०.७१ सेकंद इतका वेळ लागत असतो. त्यामुळे पुरूष आणि स्त्री अनुक्रमे ०.८३ सेकंद आणि ०.७१ सेकंदांत एक सुटा वर्णोच्चार करू शकतात. यालाच र्‍हस्व उच्चारण कालावधी म्हणतात. याच्या दुप्पट कालावधी दीर्घ वर्णोच्चारणास लागत असतो, तर प्लुत वर्णोच्चारणास याच्या तिप्पट कालावधी लागत असतो.