२०२४-०२-०७

स्वामी दयानंद सरस्वती


स्वामी दयानंद सरस्वती; आर्य समाजाचे संस्थापक, स्त्री-उद्धारक, दलितोद्धारक, वेदोद्धारक, राष्ट्रवादी, बुद्धिप्रामाण्यवादी आणि महान तत्त्वज्ञ होते.

त्यांच्या जन्मास या वर्षी २०० वर्षे होत आहेत. त्यानिमित्ताने त्यांचा हा अल्प परिचय.

त्यांचा जन्म २० सप्टेंबर १८२४ रोजी, काठेवाडमधील मोरवी राज्यातील, टंकारा या गावी झाला. मुलाचे नाव मूलशंकर उर्फ दयाराम असे ठेवण्यात आले. त्यांच्या वडिलांचे नाव करसनलालजी तिवारी होते, तर आईचे नाव होते अमृतबाई. वडील शिवभक्त होते. पिढीजात जमीनदार आणि सावकार होते. तहसीलदार होते. समाजात त्यांना बराच मान होता.

दयानंदांनी वयाच्या पाचव्या वर्षी संस्कृतच्या अभ्यासा सुरुवात केली. आठव्या वर्षी, मुंज झाल्यावर, त्यांनी वेदाध्ययनाचा प्रारंभ केला. वयाच्या १४-व्या वर्षी त्यांनी वेदाध्ययन पूर्ण केले. मुंजीनंतर त्यांनी शै पंथाची दीक्षा घेतली होती. शिवरात्रीच्या दिवशी रात्री शिवमंदिरात जागरण करीत असताना, शिवाच्या पिंडीवर उंदीर फिरताना त्यांनी पाहिला आणि देव म्हणजे मूर्ती नाही, हे त्यांना मजले. त्यांनी हा प्रश्न आपल्या वडिलांनाही विचारला, पण समाधानकारक उत्तर मिळाले नाही. धर्म आणि देव यांच्यासंबंधी विचारांना चालना मात्र मिळाली. वयाच्या अठराव्या वर्षी, त्यांची लहान बहीण व प्रेमळ चुलते यांचा मृत्यू त्यांनी पाहिला. मृत्यूच्या भीतीतून मुक्ती शी मिळेल याचाच सतत विचार करू लागले. अनेकांना त्यांनी यासंबंधी प्रश्न विचारले. मात्र योगाभ्यास केल्याशिवाय याचे उत्तर मिळणार नाही, हे स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्या लक्षात आले. मुलाच्या मनात वेगळेच विचार चालले आहेत, हे लक्षात येताच त्यांच्या वडिलांनी त्यांचा विवाह करण्याचा निर्णय घेतला. परंतु स्वामी दयानंद सरस्वती यांना हे समजताच, १८४५ मध्ये त्यांनी सत्याच्या शोधार्थ गृहत्याग केला.

स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी मग सायला गावी ब्रह्मचर्याची शपथ घेऊन शुद्ध चैतन्यहे नाव धारण केले. यानंतर त्यांनी सुमारे पंधरा वर्षे हिमालयापासून कन्याकुमारीपर्यंत पर्यटन केले. अनेक संन्याशांची, ज्ञानी पुरुषांची त्यांनी भेट घेतली, तसेच अनेक शास्त्रांचे सखोल ज्ञान संपादन केले आणि ते त्यांनी तपासूनही पाहिले. तांत्रिक आचार, कर्मकांड, मुर्तिपूजा, अज्ञानमूलक धर्माचरण, अंधश्रद्धा इत्यादी अनेक गोष्टींचे त्यांनी बारकाईने अवलोकन केले. धार्मिक क्षेत्रातील गैरव्यवहार आणि भोंदुगिरी पाहून त्यांचे मन उद्विग्न झाले. १८४८ साली, वयाच्या २४-व्या वर्षी, स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी, पूर्णांनंद नावाच्या स्वामींकडून संन्यास घेतला आणि दयानंद सरस्वती हे नाव धारण केले. १८५५ साली भारतभ्रमण करत असतांना उखीमठाचे महंत होण्याबाबत विचारणा झाली होती. त्याकरता ते पात्र समजले गेले होते. मात्र त्यांनी त्यास नकार दिला.

१८६० साली मथुरेस अत्यंत चिकित्सक आणि ज्ञानी असलेल्या स्वामी विरजानंद या प्रज्ञाचक्षू (अंध असलेल्या) गुरुकडे ते पोहोचले होते. विरजानंदांजवळ स्वामी दयानंद सरस्वती हे तीन वर्षे राहिले. याच काळात विरजानंदांशी विचारविनिमय होऊन, त्यांच्या धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणेच्या विचारांचा पाया घातला गेला. पुढील अनेकविध सुधारकार्यांची मुहूर्तमेढही रोवली गेली. दयानंदानी मग पुन्हा भारतभर परिभ्रमण केले. त्यावेळी त्यांनी मूर्तिपूजा, रुढीप्रियता, जन्मसिद्ध जातीभेद, हिंसात्मक यज्ञ इत्यादी गोष्टीवर टीका करणारी अनेक व्याख्याने दिली. दयानंद हे केवळ संहिता ग्रंथानाच वेद मानत असत, कारण त्यामध्ये जन्मसिद्ध जातिभेदास आधार नव्हता. वेदांचा आधार घेऊन त्यांनी ते विचार मांडण्यास सुरुवात केली.

त्यांनी १८६७ साली कर्णवास येथे स्त्रियांना गायत्री मंत्र उपासनेची दीक्षा देऊन सन्मान दिला. याला सनातन्यांनी विरोध केला होता. त्यांनी १८६९ साली फर्रुखाबाद, उत्तरप्रदेश येथे पहिली संस्कृत पाठशाळा स्थापन केली. काशीला राजा ईश्वरीप्रसाद नारायणसिंह यांच्या अध्यक्षतेखाली, २७ शास्त्री पंडितांबरोबर, अस्खलित संस्कृत भाषे, शास्त्रार्थ वादविवाद केला. यानंतर दयानंदानी प्रयाग, कलकत्ता, मुंबई, पुणे, इत्यादी ठिकाणी व्याख्याने देऊन, आपले नवे धर्मसुधारणेचे विचार प्रभावीपणे मांडले. त्यामुळे केशव चंद्र सेन, लोकहितवादी, न्या. रानडे यासारख्यांनी त्यांची स्तुती केली होती. १८७३ साली केशव चंद्र सेन यांनीच, त्यांना हिंदी भाषेतून आर्यसमाजाचा प्रचार करावा असे सुचवले होते. १८७५ साली मुंबई येथे आपल्या विचारांना मूर्त स्वरूप देण्यासाठी, त्यांनी १० एप्रिल रोजी आर्य समाजाची विधिवत स्थापना केली. आपल्या वैदिक धर्मविचारांचा प्रचार करण्यासाठी त्यांनी पुणे येथे (महात्मा फुलेंनी जिथे शाळा सुरू केली होती त्या) भिडे वाड्यात १५ व्याख्याने दिली. पुण्यात ते सुमारे अडीच महिने राहिले. अखेरीस स्वामींचा भव्य सत्कार करण्यात आला. मिरवणूक काढण्यात आलेली होती. त्यास महात्मा फुलेही उपस्थित होते. मग उत्तर प्रदेश, राजस्थान, पंजाब, बिहार, मध्यप्रदेश इत्यादी प्रांतात दौरे केले आणि हिंदी भाषेत व्याख्याने देऊन धर्मजागृती केली.

आर्य समाजाच्या प्रचारासाठी त्यांनी ग्रंथ लेखनास प्रारंभ केला. दयानंदांनी यजुर्वेद आणि ऋग्वेद यावर संस्कृतात भाष्ये लिहिलेली आहेत. पण त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे सत्यार्थप्रकाश हा आहे. यात त्यांनी वेदातील ज्ञान भांडार हिंदी भाषेतून लोकांसमोर मांडले आहे. पुढे सत्यार्थप्रकाश हा आर्य समाजाचा प्रमाण ग्रंथ समजला जाऊ लागला. याशिवाय दयानंदांनी संस्कारविधि, पंचमहायज्ञविधि, गोकरुणानिधी इत्यादी ग्रंथ लिहून आपले विचार जनतेसमोर मांडले. त्यात त्यांनी शुद्ध वैदिक धर्माचे स्वरूप स्पष्ट केले, पाखंडी मतांचे खंडन केले. मूर्ती पूजेचा धिक्कार केला, स्त्रियांना आणि शूद्रांना वेद अध्ययनाचा अधिकार आहे हे सिद्ध केले, स्त्री शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले, जातीभेदावर टीका केली आणि ख्रिस्ती, इस्लाम, यहुदी इत्यादी धर्मातील दोष उघड करून दाखविले.

१८७७ साली स्वामीजींनी डॉ. रहीमखान यांच्या हवेलीत लाहोर येथे आर्य समाजाची स्थापना केली. तेथेच डॉ. रहीमखान यांनी आर्यसमाजात प्रवेश केला. ब्राह्मो समाज, प्रार्थना समाज, यातीलही कार्यकर्ते दयानंदाकडे आकृष्ट झाले. दयानंद यांनी आर्य समाजाचे संघटन अत्यंत चिकाटीने आणि प्रभावीपणे केले. आर्य समाजातर्फे त्यांनी वैदिक पाठशाळाही काढल्या होत्या. १८८० साली काशीमध्ये त्यांनी वैदिक साहित्य छापण्याकरता ’वैदिक मुद्रणालया’ची स्थापना केली. १८८२ साली उदयपूर येथे त्यांनी ’परोपकारिणी सभे’ची स्थापना केली आणि आपले ’अंतिम इच्छापत्र’ अंमलात आणण्याची जबाबदारी तिचेवर सुपूर्त केली. मुंबईत आर्यसमाजाचे भव्य अधिवेशन झाले.

जातीपंथभाषा इत्यादी कोणतेही भेद लक्षात न घेता कोणालाही आर्य समाजाचे सदस्य होता येत होते. आर्य समाजाच्या सदस्यांसाठी नियम तयार केले गेले होते. प्रत्येक रविवारी सर्व सदस्यांनी एकत्र येऊन वेदाध्ययन करायचे. प्रत्येकाने रोज संध्या, होम, गायत्री जप व वेदपाठ या गोष्टी अवश्य करायच्या. या गोष्टी करण्यास पुरोहिताची आवश्यकता लागत नसे. ब्रह्मचर्य, सत्य, भक्ती इत्यादी गुण प्रत्येकाने आत्मसात केले पाहिजे. सर्व सत्याचे मूळ परमेश्वर आहे. वेद हा सत्यमूलक ग्रंथ आहे. याचा विचार करूनच धर्माचरण केले पाहिजे. सर्वांच्या उन्नतीसाठी झटले पाहिजे. हे विचार लक्षात घेऊन प्रत्येक आर्यसमाज सदस्यांनी वागले पाहिजे असे दयानंदांनी म्हटले होते.

दयानंद हे स्वतः शरीराने, मनाने दणकट असे होते. अत्यंत विरुद्ध वातावरणातही आपली मते मांडण्यात ते कधीही माघार घेत नसत. काशीत जाऊन मूर्तीपूजा सिद्ध करा, नाहीतर विश्वेश्वर यांची मूर्ती फोडून टाका असे म्हणून, ते वादास उभे राहिले होते. अनेक संकटे आली तरी त्यांनी ती तेजस्वीपणे स्वीकारली आणि त्यावर मात केली होती. ख्रिस्ती, इस्लामी धर्माच्या पंडितांशी वाद घालून त्यांनी, त्यांना परास्त केले होते. परधर्मात जाऊ पाहणाऱ्या हिंदूंना, वैदिक धर्म पटवून दिला होता. परधर्मात गेलेल्यांना पुन्हा हिंदू धर्मात घेतले होते. वैदिक धर्माला त्यांनी पुन्हा तेजस्वी बनविले होते. सहस्त्रावधी लोकांना आर्यसमाजाच्या कार्याकडे प्रवृत्त केले होते.

१८८३ साली दयानंद जोधपूरला आले. तेथील महाराज जसवंतसिंह यांची त्यांच्यावर श्रद्धा बसली आणि ते त्यांचे अनुयायी बनले होते. मात्र जसवंतसिंह अत्यंत विलासी, वेश्यागामी, मदिरासक्त आणि कर्तव्याबाबत बेफिकीर होते. स्वामी दयानंद आपल्या व्याख्यानांतून क्षत्रीय नरेशांच्या बदफैलीपणाबाबत प्रखर टीका करत असत. ती टीका न आवडून जसवंतसिंहांची रखेल नन्ही भगतन हिने कट करून, त्यांच्यावर विषप्रयोग करवला. विष प्रयोगामुळे दयानंद यांची प्रकृती बिघडली. अजमेर येथे ३० ऑक्टोबर १८८३ रोजी त्यांचे निधन झाले.

स्वामी दयानंदांचे कार्य

अलिगडचे डेप्युटी कलेक्टर राजा जय कृष्णदास हे स्वामीजींचे परमभक्त होते. ते आधुनिक विद्या विभूषित असल्यामुळे ग्रंथ लेखनाचे सामर्थ्य ते उत्तम प्रकारे जाणत होते म्हणून त्यांनी स्वामीजींना अशी विनंती केली की महाराज आपले विचार असे वाऱ्यावर उडून जाता कामा नयेत. त्यांना ग्रंथनिविष्ट करून आपण ते सर्वांपर्यंत सुलभतेने पोहोचवावेत अशी माझी विनंती आहे. त्यांची ही विनंती मान्य करून स्वामीजींनी जो ग्रंथ लिहिला तो त्यांच्या ग्रंथसंपदेतील मुकुटमणी ठरला. त्यांनी स्थापन केलेल्या आर्य समाजाचा तो मार्गदर्शक ठरून साऱ्या जगभर जाऊन पोहोचला. त्या ग्रंथाचे नाव सत्यार्थ प्रकाश. सुमारे ४०० पानांचा हा ग्रंथ आहे. याचे लेखन १२ जून १८७४ रोजी सुरू झाले. अडीच महिन्यांत तो लिहून पूर्ण झाला. याची पहिली आवृत्ती राजा जयकृष्णदास यांनी स्वखर्चाने १८७५ साली प्रकाशित करविली.

वेदांचे अपौरुषेयत्व; वैदिक धर्माचे श्रेष्ठत्व; स्त्री, पुरुष व मुले यांची कर्तव्ये; अवैदिक साहित्य व धर्मपंथ यांचे दोष व उणीवा; समताधारीत समाजाच्या निर्मितीची आवश्यकता; बालविवाह, हुंडा, जादूटोणा, बुवाबाजी वगैरे अंधविश्वास, यावरील जोरदार हल्ले; स्त्री-शिक्षण, विधवा विवाह, ज्ञानविज्ञानाचा प्रसार, देशप्रेम, राष्ट्रभक्ती, वगैरे पुरोगामी विचारांचे संयुक्तिक समर्थन; वगैरे गोष्टींचा समावेश या ग्रंथात करण्यात आलेला आहे. त्याच्या वाचनाने भारतीयांमध्ये स्वाभिमान व आत्मविश्वास जागृत व्हावा अशी दृष्टी स्वामीजींनी ठेवली आहे. त्यांनी स्थापन केलेल्या आर्य समाजाचा जगभर जो प्रसार झाला त्यावरून ’सत्यार्थप्रकाशा’चे यश सहजच लक्षात येते.

स्वामीजींनी कोणतेही विधान आधाराशिवाय केलेले नाही. सत्यार्थप्रकाशमधील विवेचनात त्यांनी शास्त्रशुद्ध व तर्कशुद्ध पद्धत वापरलेली आहे. आपल्या प्रत्येक विधानासाठी त्यांनी भरपूर व भक्कम आधार दिलेले आहेत. त्यामुळे त्यांचे म्हणणे मान्य करणे भाग पडते. त्यांच्या टीकेतून स्वकीय व स्वधर्मीय लोकही सुटलेले नाहीत, यावरून त्यांनी किती तटस्थपणे व बुद्धीप्रामाण्याच्या कसोटीवर कसून हे विवेचन केले आहे, याची कल्पना येते.

सत्यार्थप्रकाश या ग्रंथाची विभागणी १४ प्रकरणात करण्यात आलेली आहे. प्रकरण या शब्दाऐवजी समुल्लास हा शब्द त्यांनी वापरलेला आहे. प्रथम समुल्लासात परमेश्वराची नावे, ओम या शब्दाची व्याख्या, मंगलाचरण वगैरे गोष्टींचा समावेश आहे. दुसऱ्या समुल्लासात बालकांच्या शिक्षणासंबंधी आमुलाग्र विचार केलेला आहे. तिसऱ्या समुल्लासात अध्ययन व अध्यापन यांचा विस्तारपूर्वक विचार केलेला आहे. त्यामध्ये स्त्री-पुरुषांना विद्या का हवी, निघण्टू, निरुक्त, छंद, मनुस्मृती, रामायण, महाभारत, षटदर्शने, दशोपनिषद, चार वेद व चार ब्राह्मण ग्रंथ, ग्रंथप्रामाण्य, आदरणीय व त्याज्य ग्रंथ, इतिहास, पुराणे, सर्व वर्णांतील स्त्री-पुरुषांना वेदाध्ययनाचा अधिकार असणे, विद्याध्यनाचे महत्त्व वगैरे विषयांचा समावेश आहे.

चौथा समुल्लास, समावर्तन (अध्ययन पूर्ण झाल्यावर ब्रह्मचार्‍याने घरी परत येणे व त्याप्रसंगी केला जाणारा संस्कार), विवाह व गृहस्थाश्रम यांच्या विवेचनासाठी समर्पित केलेला आहे. पाचव्या समुल्लासात वानप्रस्थविधी संन्यासविधी, धर्माची दहा लक्षणे, विद्वत्व व नृपत्व यांचा उहापोह आहे. सहाव्या समुल्लासात राजधर्माचे विवेचन करण्यात आलेले आहे. त्यामध्ये अनियंत्रित राजा प्रजेला कसा घातक असतो, राष्ट्राची उन्नती व राजाचे कर्तव्य वगैरे विषयांचा समावेश आहे. सातव्या समुल्लासात वेद व ईश्वर यांची चर्चा असून, त्यामध्ये ईश्वराचे अस्तित्व, व्यापकत्व, स्तुती, सगुण व निर्गुण परमेश्वर, अवतार, जीवाची स्वतंत्रता, द्वैत-अद्वैतवाद, वेदांची उत्पत्ती व त्यांचे नित्यत्व इत्यादी विषयांचा समावेश आहे.

आठव्या समुल्लासात जगाची उत्पत्ती, स्थिती व लय यांची चर्चा आहे. नवव्या समुल्लासात विद्या-अविद्या, बंध-मोक्ष यांच्या व्याख्या चर्चिलेल्या आहेत. दहाव्या समुल्लासात आचार- अनाचार, भक्ष्य-अभक्ष्य यांची चर्चा आहे. अकराव्या समुल्लासात आर्यावर्तातील मतांचे खंडन-मंडन करण्यात आलेले आहे. बाराव्या समुल्लासात चार्वाक, बौद्ध व जैन मतांचे परीक्षण करण्यात आलेले आहे. तेराव्या समुल्लासात ख्रिस्ती पंथाचे विश्लेषण आहे. चौदाव्या समुल्लासात इस्लाम पंथाच्या गुणदोषांची चर्चा करण्यात आलेली आहे.

महर्षी दयानंदांनी स्थापन केलेल्या आर्य समाजाचे दहा सुवर्णसिद्धांत

१.           सर्व सत्यविद्या आणि जे पदार्थ विद्येने जाणले जातात त्या सर्वांचे आधी मूळ परमेश्वर आहे.

२.           ईश्वर सच्चिदानंदस्वरूप, निराकार, सर्वशक्तिमान, न्यायकारी, दयाळू, अजन्मा, अनंत, निर्विकार, अनादी, अनुपम, सर्वाधार, सर्वेश्वर, सर्वव्यापक, सर्वांतरयामी, अजर, अमर, अभय, नित्य, पवित्र आणि सृष्टीकर्ता आहे. त्याचीच उपासना करणे योग्य आहे.

३.           वेद सर्व सत्यविद्यांचे पुस्तक आहे. वेद शिकणे शिकवणे आणि ऐकणे ऐकवणे, हा सर्व आर्यांचा परमधर्म आहे.

४.           सत्याचा स्वीकार करण्यास आणि असत्याचा त्याग करण्यास सदैव तयार असले पाहिजे.

५.           सर्व कामे धर्मानुसार, अर्थात सत्य आणि असत्याचा विचार करून केली पाहिजेत.

६.           सर्वांची शारीरिक आत्मिक आणि सामाजिक उन्नती करून, अखिल विश्वावर उपकार करणे हा या समाजाचा मुख्य उद्देश आहे.

७.           सर्वांशी प्रेमपूर्वक धर्मानुसार यथायोग्य वर्तन केले पाहिजे.

८.           अविद्येचा नाश आणि विद्येची वृद्धी केली पाहिजे.

९.           प्रत्येकाने आपल्याच उन्नतीत संतुष्ट न राहता, सर्वांच्या उन्नती मध्ये आपली उन्नती समजली पाहिजे.

१०.        सर्व मानवांनी, सामाजिक सर्वहितकारी नियम पाळण्यामध्ये परतंत्र असले पाहिजे व व्यक्तिगत हिताचे नियम पाळण्यात सर्वांनी स्वतंत्र असावे.

आर्यसमाजाचे हे सिद्धांत अकस्मात वा आयत्या वेळी तयार केलेले नव्हते. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांच्या समितीने मुंबईत ते तयार केलेले होते. मुंबईतील आर्यसमाज स्थापनेच्या वेळी त्यांची संख्या २८ होती. मग लाहोर येथील आर्यसमाजाच्या स्थापनेप्रसंगी त्यांचे परिशीलन करून हे निवडक दहा सिद्धांत सुस्पष्टपणे लोकांसमोर मांडण्यात आले होते.

१८५७ च्या स्वातंत्र्य युद्धानंतर, पदोपदी आपल्या संस्कृतीस हीन लेखणार्‍या ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना ’वैदिक धर्मा’चे श्रेष्ठत्व पटवून देणार्‍या महान नेत्यांत स्वामी दयानंदांचे नाव  अग्रभागी आहे. परवशतेने त्रस्त झालेल्या आर्यावर्तात ’वैदिक धर्मा’चे श्रेष्ठत्व त्यांनी पुनर्प्रस्थापित केले. ’आर्य समाजा’ची स्थापना केली. जनसामान्यांचा आत्मविश्वास वाढवला. भारताचे स्वातंत्र्ययुद्ध, गोवा आणि हैदराबाद मुक्तीसंग्राम यांतील आर्यसमाजाचा सहभाग हा तर एक देदिप्यमान अध्यायच आहे. पंडित गुरुदत्त विद्यार्थी, लाला लाजपत राय, स्वामी श्रद्धानंद अशा महर्षी दयानंदांच्या उत्तमोत्तम शिष्यांनी भारतीय जनजीवनास समृद्ध केलेले आहे. अशा समग्र क्रांतीचे अग्रदूत ठरलेल्या महर्षी दयानंद यांना, त्यांच्या जन्माच्या द्विशताब्दीनिमित्त सादर प्रणाम. त्यांच्या जीवित आणि कार्यांतून प्रेरणा घेऊन, नवयुवकांनी आर्यावर्तास पुन्हा पूर्ववैभव प्राप्त करवून द्यावे हीच सदिच्छा!

संदर्भः

१. समग्र क्रांतीचे अग्रदूत- महर्षी दयानंद सरस्वती, लेखक श्रीपाद जोशी, प्रकाशक हिंदू स्वाभिमान प्रतिष्ठान, पिंपरी, मार्च २०२१, मूल्य रु.१२०/-

२.     स्वामी दयानंद सरस्वती https://inmarathi.net/swami-dayanand-saraswati-information-in-marathi/

३.      सत्यार्थप्रकाश, स्वामी दयानंद सरस्वती, मराठी अनुवाद- श्री. पं. दास विद्यार्थी, प्रकाशक दिव्ययोग मंदिर ट्रस्ट, १३ एप्रिल २०१६, मूल्य रु.१५०/-

२०२३-११-१०

नर्तक पक्षी

नर्तक पक्षी फुलवे पिसारा
पपईच्या फांद्यांवर मारतांना उड्या 

थांब थांब पाहू दे पिसारा जरा
क्षणात इथे होता, क्षणात तिथे कसा 

जरा कुठे फांदीवर विसावे नव्या
बस जरा इथे, ध्यास नवा का हवा 

टुणटुण इथेतिथे भराभरा उडे
थांब उडू नको, जरा नजर ठरू दे 

कसा आहेस? ठीक ना?
विचारायच्या आत, भुरकन उडाला
गेला आकाशात! 

नरेंद्र गोळे २०२११११०

२०२३-१०-२८

कोंडये येथील भैय्याजी काणे स्मृतीदिन-२०२३

श्री. जयवंत कोंडविलकर, सचिव पूर्व सीमा विकास प्रतिष्ठान, हे १९७१ साली भैय्याजी काणे गुरूजींसोबत मणिपूरला गेले, तिथेच मैतेयी भाषेतून मॅट्रिकची परीक्षा पास झाले आणि आज मणिपुरातील भैय्याजींच्या नावाने काढलेल्या तीन शाळांचे व्यवस्थापनही ते पाहत असतात. हल्ली ते डोंबिवली येथे राहतात. नुकताच २३-०४-२०२३ रोजी, या त्यांच्या कार्यासाठी त्यांचा आदर्श डोंबिवलीकरपुरस्काराने डोंबिवलीत, सन्मान करण्यात आला होता. २६-१०-२०२३ रोजी भैय्याजींचा २४ वा स्मृतीदिन होता. तो साजरा करण्यासाठी श्री. जयवंत कोंडविलकर आणि श्री. नरेंद्र गोळे, पूर्व वैज्ञानिक अधिकारी, भाभा अणुसंशोधन केंद्र, या दोघांनी २४ ते २६ ऑक्टोंबर दरम्यान कोंडये येथे भेट दिली होती. तिचा हा वृत्तांत आहे.






वरील पहिल्या फोटोत रत्नागिरी स्टेशन आणि दुसर्‍या फोटोत १० सोहम साक्षी, नाचणे रोड, घाग मठाजवळ, शिवाजीनगर, रत्नागिरी येथील श्री. जयवंत कोंडविलकर यांचे हल्लीचे घर दिसत आहे.


 

 


वरील पहिल्या फोटोत श्री. जयवंत कोंडविलकर यांचे कोंडये येथील आज अस्तित्वात असलेले घर दिसत आहे. हल्ली येथे त्यांचे बंधू राहतात. कोंड्ये येथे आज अस्तित्वात असलेली, श्री. जयवंत कोंडविलकर यांच्या १९७० मधील शाळेची इमारत. हल्ली ती दुसर्‍याच कुणा एकाची खासगी मिळकत झालेली आहे. तिसरा फोटो, अमल विद्यावर्धिनी, मुंबई, या संस्थेच्या कोंडये येथील ’निर्मला भिडे जनता विद्यालयाचा’ आहे. १९७० साली श्री. जयवंत कोंडये येथे जी शाळा होती, त्याच संस्थेची कोंड्ये येथील ही नवी इमारत आहे. इथेच गुरूवार, २६-१०-२०२३ रोजी, ’भैय्याजी काणे स्मृतीदिन-२०२३साजरा झाला.


 

श्री. कोंडविलकर हे मुळात जुवाठी गावाचे रहिवासी होते. त्यामुळे त्यांच्या जुवाठी येथील  शाळेतही भैय्याजी काणेंचा स्मृतीदिन साजरा करण्यात आला. वरील डाव्या चित्रात ती शाळा दिसत आहे. त्याप्रसंगी जुवाठी येथील शाळेतही वायुमंडलया विषयावर श्री. नरेंद्र गोळे यांचे व्याख्यान आयोजित करण्यात आलेले होते. दुसरे चित्र त्यावेळी त्यांचा सन्मान करण्यात आला त्याचे आहे. श्री. कोंडविलकर यांच्या मणिपूर येथील विद्यार्थी जीवनातील, तसेच १९९९ ते २०२३ दरम्यानच्या २४ वर्षांच्या मणिपुरातील भैय्याजी काणे यांच्या नावाने चालवल्या जात असलेल्या, तिन्ही शाळांच्या व्यवस्थापन अनुभवांवर आधारित, ’मिशन मणिपूरहे पुस्तक यावेळी श्री. नरेंद्र गोळे यांनी वर्तमान मुख्याध्यापक श्री. गोवळकर सरांना, भेट दिले.


 

 




वरील पहिल्या चित्रात, दोन पोकळ, धात्विक अर्धगोलांना परस्परांना चिकटून ठेवले आणि त्यांतील हवा काढून टाकली तर ते एकमेकांना घट्ट चिकटून बसतात. मग इकडे आठ घोडे आणि तिकडे आठ घोडे लावले तरीही ते सुटत नाहीत, हा प्रयोग करून पाहतांना दोन विद्यार्थीनी दिसत आहेत, तर दुसर्‍यात, भैय्याजी काणे स्मृतीदिन-२०२३. विद्यार्थी, शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि पाहुणे दिसत आहेत.



शंकर दिनकर उपाख्य भैय्याजी काणे १९७० सालीशिक्षणातून राष्ट्रीय एकात्मता साध्य करण्यासाठी मणिपूरला गेले होते. आज तिथे त्यांच्या नावाने तीन शाळा चालतात. मणिपूरला जाण्यापूर्वी ते कोंड्येतालुका राजापूरजिल्हा रत्नागिरी येथील शाळेत मुख्याध्यापक होते. त्या त्यांच्या शाळेत २६-१०-२०२३ रोजी त्यांचा २४ वा स्मृतिदिन साजरा करण्यात आला. त्या प्रसंगी श्री. जयवंत कोंडविलकर आणि श्री. नरेंद्र गोळे वरील पहिल्या चित्रात दिसत आहेत. दुसर्‍या चित्रात वर्तमान मुख्याध्यापक श्री. कुराडे सर श्री. जयवंत कोंडविलकर यांचा सत्कार करतांना दिसत आहेत.


 


 

 

श्री. नरेंद्र गोळे यांनी भैय्याजी काणे स्मृतिदिनाच्या निमित्ताने वायुमंडलया विषयावर वैज्ञानिक प्रयोगांसह व्याख्यान दिले. त्या वेळी उपस्थित असलेले, निर्मला भिडे जनता विद्यालय कोंड्ये येथील, सुमारे २५० विद्यार्थी आणि शिक्षक.

या भेटीदरम्यान दिनांक २५ रोजी उपलब्ध असलेल्या वेळात, श्री. नरेंद्र गोळे यांनी निर्मला भिडे जनता विद्यालय कोंडये येथील इयत्ता नववीच्या विद्यार्थ्यांना, ’वृत्तबद्ध मराठी कविता’ या विषयाचा परिचय करून दिला. विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद उत्साहवर्धक होता.

दोन्हीही शाळांतील मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांच्या हार्दिक सहकार्याने भैय्याजींच्या स्मृती उजागर करण्यात आल्या आणि शिक्षणातून राष्ट्रीय एकात्मता साधण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांना पुढे चालवण्याचा निर्धार व्यक्त करण्यात आला.

२०२३-०९-२८

भारतीय हरितक्रांतीचे जनक आणि वनस्पतीवंशतज्ञ एम.एस.स्वामिनाथन यांचे निधन!

भारतीय हरितक्रांतीचे जनक आणि वनस्पतीवंशतज्ञ एम.एस.स्वामिनाथन  
(जन्मः ०७-०८-१९२५, कुंभकोणम;
मृत्यूः २८-०९-२०२३, चेन्नई)

यांचे आज वयाच्या ९८ व्या वर्षी, चेन्नई येथे निधन झाले! त्यानिमित्ताने हरितक्रांतीबाबत लिहिलेल्या या लेखाचे पुनःप्रसारण!!

 हरितक्रांती

भारतातील शेतीत, सुधारित शेतकी तंत्रज्ञान आल्यामुळे खूप अधिक उत्पन्न मिळू लागले. भारतासारख्या विकसनशील राष्ट्रास त्यामुळे बद्धमूल अन्न तुटवड्यावर मात करणे शक्य झाले होते. उच्च-उत्पन्न-वाणांच्या लागवडीद्वारे आणि आधुनिक शेतीतंत्रांमुळे १९६० च्या सुमारास ह्या क्रांतीची सुरूवात झाली. भारतात विशेषतः पंजाब, हरियाणा आणि उत्तर प्रदेशात ह्या काळात, उच्च-उत्पन्न-वाणांच्या गव्हाचे विकसन झाले. त्या कार्यात अमेरिकन शेतीतज्ञ डॉ.नॉर्मन बोरलॉग आणि भारतीय वनस्पतीवंशतज्ञ एम.एस.स्वामिनाथन ह्यांचे योगदान महत्त्वाचे ठरले. भारतीय कृषी संशोधन संस्थेने गव्हाच्या जाती विकसित करून ह्या कामात मोलाची भर घातली. उच्च-उत्पन्न-बियाण्याच्या -संकरित बियाण्यांच्या- वापराने, रासायनिक खतांमुळे आणि सुधारित सिंचनपद्धतींमुळे अन्नधान्य उत्पादनाच्या क्षेत्रात देश स्वावलंबी झाला. ह्या घटनेस ’हरित क्रांती’ संबोधले जाऊ लागले. देशातील ओलिताखालील तसेच कोरडवाहू क्षेत्रांत, अधिक उत्पन्न देणार्‍या, संकरित आणि बुटक्या पिकांच्या बियांण्यांचा उपयोग करून उत्पादनात वाढ घडवून आणणे हेच ह्या क्रांतीचे उद्दिष्ट होते. आजही ह्या दृष्टीने सतत संशोधन होत असते.








१९६० नंतर पारंपारिक शेतीचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी जे विकासकार्यक्रम हाती घेण्यात आले, त्यांच्या फलस्वरूप ही क्रांती घडून आली. हिचे सकारात्मक परिणाम एवढे सत्वर, झपाट्याने आणि आश्चर्यकारकरीत्या घडून आले होते की; नियोजनकार, कृषीतज्ञ व राजकारणी लोकही ह्या बदलास ’हरित क्रांती’ असेच संबोधू लागले. ह्या क्रांतीमुळे भारतीय शेती, अन्नधान्याच्या तुटवड्यापासून, तर पुरून उरणार्‍या, शिलकी उत्पादन-स्तरावर जाऊन पोहोचली होती.

हरित क्रांतीचा पहिला टप्पा (१९६६-६७ ते १९८०-८१) आणि दुसरा टप्पा (१९८०-८१ ते १९९६-९७) संपून, आता तर तिसरा टप्पाही संपत आला आहे. केंद्र सरकारचे ’नवे राष्ट्रीय कृषी धोरण’ २८ जुलै २००० रोजी घोषित केले गेले आहे. ह्या धोरणात २०२० पर्यंत, दरसाल ४% वाढीचे लक्ष्य समोर ठेवण्यात आलेले आहे. नव्या धोरणाचे वर्णन ’इंद्रधनुषी क्रांती’ च्या रूपात केले गेले आहे. ह्यात प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरीत्या ’हरित क्रांती (खाद्यान्न उत्पादन)’, ’धवल क्रांती (दुग्धोत्पादन)’, ’पीत क्रांती (तीळ उत्पादन)’, ’नील क्रांती (मत्स्योत्पादन)’, ’रक्त क्रांती (मांस उत्पादन), ’सुवर्ण क्रांती (सफरचंद उत्पादन), ’शामल क्रांती (उर्वरक उत्पादन), ’करडी क्रांती (अपारंपारिक ऊर्जा उत्पादन), ’रजत क्रांती (अंडी/ कुक्कुट उत्पादन)’ इत्यादींच्या समावेशाने एकसाथ ’इंद्रधनुषी क्रांती (सर्वंकष)’ घडवून आणण्याचे निश्चित केले गेले आहे. 

आजवर हरित क्रांतीने मुख्यतः १. पंजाब, २. हरियाणा, ३. उत्तर प्रदेश, ४. मध्य प्रदेश, ५. बिहार, ६. हिमाचल प्रदेश, ७. आंध्र प्रदेश आणि ८. तामिलनाडू ही राज्ये प्रभावित झालेली आहेत. सर्व देशभर ह्या क्रांतीची बीजे रुजावीत म्हणून; हरित क्रांतीची पुढील वैशिष्ट्ये जपावी लागणार आहेत. १. अधिक उत्पादक जाती, सुधारित बियाणे, २. रासायनिक खते, ३. सूक्ष्मसिंचन, ४. कृषिशिक्षण, ५. पीकसंरक्षण, ६. पीकचक्रात्मक बदल, ७. भूसंरक्षण आणि ८. शेतकर्‍यांना लागणारा पतपुरवठा. त्याकरताच देशाच्या नियोजनात, समन्वित कृषी धोरण आखण्यात आलेले आहे. हरित क्रांती यशस्वी होण्यासाठी; शेतीतंत्र व आय-साधनांच्या उचित मूल्यांबाबत; उन्नत बियाणे, खते, कीटनाशके, यंत्रे व उपकरणे ह्यांच्या उचित मूल्यांबाबत; तसेच हे सर्व इष्ट वेळेस उपलब्ध होण्याबाबत; योग्य धोरण घडवावे लागणार आहे. उचित मूल्यावर शेतमालाच्या विक्रीची तसेच तशा हमीची व्यवस्था करावी लागणार आहे.

खते आणि ऊर्वरकेः मूळचा नैसर्गिक अथवा कृत्रिम असा कुठलाही पदार्थ जो माती अथवा वनस्पतीस, तिच्या वाढीस आवश्यक असलेली एक वा अधिक पोषक द्रव्ये पुरवण्यासाठी दिला जातो; त्यास खत म्हणतात. खते वनस्पतींची वाढ गतीमान करतात. मातीची जलसंधारणक्षमता (वॉटर रिटेन्शन, पाणी धारण करण्याची पात्रता) आणि वायूवीजन (एईरेशन, हवा खेळण्यासाठी जमिनीतील रंध्रे मोकळी असणे) वाढवल्यानेही वनस्पतींची वाढ जोमाने होते. स्थूलमानाने नत्र (नायट्रोजन; पर्णवृद्धीसाठी), स्फुरद (फॉस्फरस; मूलवृद्धी; फुले, फळे व बिया यांची वाढ ह्यांकरता) आणि पलाश (पोटॅशियम; खोडाच्या वाढीसाठी आणि वनस्पतीअंतर्गत जल प्रवाह व फुले व फळे ह्यांच्या वाढीसाठी); ही तीन पोषक द्रव्ये वनस्पतीच्या वाढीस आवश्यक असतात. चुना (कॅल्शिअम), मग्न (मॅग्नेशिअम) आणि गंधक (सल्फर) ही दुय्यम पोषक द्रव्येही वनस्पतींच्या वाढीस आवश्यक असतात. तसेच तांबे, लोह, मँगनीज, मॉलिब्डेनम, जस्त (झिंक), बोरॉन आणि क्वचित वालुका (सिलिकॉन), कोबाल्ट व व्हॅनॅडिअम ही सूक्ष्म पोषकद्रव्ये आणि उत्प्रेरके म्हणून विरल खनिजेही आवश्यक असतात.

वनस्पती मुख्यत्वे करून कर्ब, उद्‍जन, प्राण आणि नत्र वायूंपासून तयार होत असतात. पाणी आणि कर्ब-द्वि-प्राणिल वायूंच्या स्वरूपात कर्ब, उद्‍जन आणि प्राण हे घटक सामान्यतः उपलब्ध असतातच. मात्र, नत्र जरी वातावरणात सर्वत्र भरून राहिलेला असला तरीही, त्या स्वरूपात तो वनस्पतींना उपलब्ध असत नाही. त्यामुळे नत्र हा खत म्हणून सर्वात महत्त्वाचा घटक असतो. वनस्पतींना उपलब्ध अशा स्वरूपात तो आणावा लागतो. केवळ काही जीवाणू आणि त्यांना धारण करणार्‍या वनस्पतीच हे काम करू शकतात. वातावरणीय नत्राचे अमोनियात परिवर्तन करून ते हे घडवून आणतात. ऍडेनोसाईन ट्राय फॉस्फेट म्हणजे वनस्पतीच्या पेशीद्रव्यांकरताचे ऊर्जाघर असते. ते असायलाच हवे. त्याकरता स्फुरद लागते. म्हणून स्फुरद हे पोषकद्रव्य आवश्यक ठरते. सूक्ष्म पोषकद्रव्ये, सुक्या अवस्थेतील दशलक्षांश एकक परिमाणांत लागत असतात. मात्र त्यांचे परिणाम त्यांच्या वजनातील प्रमाणाच्या मानाने कितीतरी अधिक असतात.

ऊर्वरके म्हणजे खत म्हणून शेतीत वापरले जाणारे, सेंद्रिय पदार्थ. ते सेंद्रिय पदार्थांची भर घालून, तसेच मातीतील जीवाणूंद्वारे (बॅक्टेरियां द्वारे) साठवल्या जाणार्‍या नत्रासारख्या पोषक द्रव्यांची भर घालून जमिनीचा कस वाढवतात. उच्च स्तरीय सजीव, मग जैवचक्रात त्या बुरशी (फंगी) आणि जीवाणूंवर पोसले जातात.

मृद (माती)-व्यवस्थापनात ऊर्वरकांचे दोन प्रकार असतात. हिरवी (वनस्पतीजन्य) ऊर्वरके आणि प्राणीज ऊर्वरके. हिरवी ऊर्वरके म्हणजे केवळ मातीत मिसळून टाकण्याकरताच पिकवली गेलेली पिके होत. असे करण्याने मातीत पोषक द्रव्ये व सेंद्रिय पदार्थ मिसळले गेल्यामुळे तिचा कस वाढत असतो. विघटित पालापाचोळ्यापासून उद्भवणारे सेंद्रिय पदार्थ (कंपोस्ट) म्हणजे ऊर्वरके नव्हेत (मात्र त्यात ऊर्वरकेही असू शकतात). बव्हंशी प्राणीज ऊर्वरके, ही तृणभक्षी (शाकाहारी), सस्तन प्राण्यांच्या उत्सर्गांच्या किंवा प्राण्यांच्या वावरासाठी पसरलेल्या वनस्पतीज पदार्थांच्या (बहुधा गवताच्या) स्वरूपात असतात; जे त्या प्राण्यांच्या मलमूत्रादींनी अतिलिप्त झालेले असतात (आणि ज्यांना शेण, शेण्या, लीद, पो, पोयटा इत्यादी शब्दांनी संबोधले जात असते).

ऊर्वरके, शतकानुशतके शेतीकरता खते म्हणून वापरली जात आहेत. कारण ती नत्र व इतर पोषक द्रव्यांनी समृद्ध असतात, ज्यामुळे वनस्पतींची वाढ सुलभ होते. वराह (डुक्कर) पालनातील मूत्र जमिनींत थेट खोलवर शिरवले जाते ज्यामुळे दुर्गंध कमी होऊ शकतो. वराह आणि इतर पशुपालनादरम्यानची ऊर्वरके प्रसारकाच्या साहाय्याने जमिनीवर विखुरली जातात. तृणभक्षी प्राणी खात असलेल्या गवतांतील तुलनेत कमी असलेल्या प्रथिनांच्या पातळीमुळे, मांसभक्षी प्राण्यांच्या ऊर्वरकांपेक्षा; त्यांच्या ऊर्वरकांना तुलनेत कमी दुर्गंध येत असतो. उदाहरणार्थ हत्तीची लीद तर जवळपास गंधहीनच असते. मात्र शेतात विखुरलेल्या विपूल प्रमाणातील ऊर्वरकांमुळे काही शेतांत दुर्गंधाची समस्या उद्भवू शकते. ताजी कुक्कुट (कोंबड्यांची) विष्ठा वनस्पतींना हानीकारक असते. मात्र काही काळ पद्धतशीर कुजविल्यास तिचे मूल्यवान खत होऊ शकते.

सुकवलेली प्राणीज ऊर्वरके, संपूर्ण इतिहासकालात इंधन म्हणूनही वापरली गेली आहेत. गायीच्या शेण्या भारतासारख्या देशात आजही महत्त्वाचा इंधनस्त्रोत ठरतो. तर, उंटाच्या शेण्या वाळवंटासारख्या वृक्षहीन प्रदेशांत वापरल्या जाऊ शकतात. त्यांचा वापर अनेकविध उद्देशांनी होत असतो. स्वयंपाकास इंधन म्हणून आणि वाळवंटातील थंड रात्रींत ऊब निर्माण करणारे इंधन म्हणूनही. ऊर्वरकांचा आणखी एक उपयोग म्हणजे त्यांपासून कागद तयार केला जाऊ शकतो. हत्तीच्या लीदीपासून हे केले जाते. आफ्रिका आणि आशियात हे लघु-उद्योगाच्या स्वरूपात केले जाते. घोडे, लामा आणि कांगारूंच्या लीदीपासूनही कागद तयार केला जात असतो. ह्यातील लामा वगळता इतर प्राणी रवंथ करणारे प्राणी नाहीत. त्यामुळे त्यांच्या लीदीत, न पचलेल्या वनस्पतीज तंतूंचे प्रमाण बरेच राहते.

सिंचनः शेतीकरता नियमितपणे वनस्पतींना पाणी पुरवणे म्हणजे सिंचन. शेतीतील पिकांच्या वाढीकरता ते उपयुक्त ठरते. भूमीच्या अलंकरणास आणि अपुर्‍या पावसाने विस्कळित व शुष्क झालेल्या प्रदेशांना पुन्हा शस्य-शामल करण्यासाठीही ते गरजेचे असते. दवापासून, तणापासून आणि जमीन घट्ट होण्यापासून वाचविण्यासाठी सिंचनाची आवश्यकता असते. ह्यामुळेच मानवी इतिहासातील सर्व संस्कृतींचा उदय आणि विकास झरे, निर्झर, नाले, ओढे, नद्या, तलाव, पाणवठे, सरोवरे इत्यादी जलाशयांच्या काठीच झालेला दिसून येतो.






















अशाप्रकारे संचित पाण्यातून सिंचित शेतीस ओलिताखालील शेती म्हणतात. मात्र ज्यावेळी शेती केवळ पावसाच्या पाण्यावर विसंबून केली जात असते, तेव्हा तिला कोरडवाहू शेती म्हणतात. ऊस, द्राक्षे आदी नकदी पिकांना इतर पिकांच्या मानाने, सिंचनाद्वारे खूप जास्त पाणी द्यावे लागत असते. एवढे की, सततच्या ह्या पिकांमुळे भूजलपातळीही लक्षणीयरीत्या खाली जाते. म्हणूनच उपलब्ध पाण्याच्या अवस्थेवर भूमीवरील पिकांचे नियोजन करणे क्रमप्राप्त ठरते. दुष्काळी कोरड्या भूमीवर साखरकारखाने उभारणे, ह्या कारणानेच योग्य ठरत नाही.  

क्रिकेटच्या सामन्यांकरता मैदाने तयार करतांना धूळ बसावी म्हणून सिंचन करावे लागते. शहरभागातून घाण पाणी, सांडपाणी, तसेच निरनिराळे नागरी उत्सर्ग समुद्राप्रत गतीमान व्हावेत म्हणूनही पाण्याची आवश्यकता असते. वेगवेगळ्या खनिकर्मांसाठीही पाणी आवश्यक असते.

जेव्हा वरीलप्रमाणे शेतीबाह्य किंवा अगदी शेतकीतीलही ऊस, द्राक्षांसारख्या अतिजलव्ययी गरजा निर्माण झाल्या; तेव्हा पाण्याची कमतरता जाणवू लागली. जागोजाग बांधलेल्या धरणांमुळे नैसर्गिक जलप्रवाहवाहिन्यांतून पाणी नाहीसे होऊ लागले. त्याच्या आसपास वसलेल्या लोकांना त्यामुळे धरणातून सोडल्या जाणार्‍या पाण्यावर एक प्रकारचे कृत्रिम अवलंबित्व निर्माण झाले. भंडारदरा धरणातून पाच टी.एम.सी.[१] पाणी सोडावे तेव्हा जायकवाडीस केवळ तीनच टी.एम.सी. पाणी पोहोचते. उर्वरित पाणी दरम्यानच्या जमिनीस ओले करण्यातच खर्ची पडते. हीच गोष्ट जर जानेवारीत न करता मे महिन्यात केली तर खालावलेल्या भूजलपातळीमुळे, ह्याच उलाढालीत जायकवाडीस पोहोचणारे पाणी एक टी.एम.सी.ही राहत नाही. धरणालगतच्या लोकांना सारे पाणी आपलेच आहे असे वाटू लागते आणि त्यांचा कल सढळतेने जलवापर करण्याचा होत जातो. दूरवरच्या लोकांना पाण्याचे दुर्भिक्ष्य जाणवू लागते. ह्यामुळे शासकीय हस्तक्षेपाची गरज पडते. जलनियोजन, भूजलपातळीचे नियोजन, वर्षाकाळात जलपुनर्भरणाचे नियोजन करणे इत्यादी गोष्टींची निकड निर्माण होते.

पूर्वी शेतीस मोटेने पाणी दिले जाई. नदीच्या पाटाने पाणी पुरवले जाई. भाताच्या शेत्यांतून नैसर्गिक उतारांवाटे जल-उत्सर्ग करून पाणी दिले जात असे. ह्यात दरम्यानच्या जमिनीस ओले करण्यात, तेथील भूजलपातळी वाढविण्यात आणि दरम्यानच्या भूपृष्ठावरून वाफ होऊन उडून जाण्यामुळे खूपशा पाण्याचा र्‍हास होत असे. मर्यादित जलस्त्रोतांचा नेमकेपणाने, मोजकाच वापर करायचा म्हणून मग सिंचनाच्या नवनवीन पद्धती विकसित करण्यात आल्या. ठिबकसिंचन, तुषारसिंचन इत्यादी पद्धती ह्याकरताच विकसित झाल्या. वनस्पतीच्या मुळाशी ठराविक कालावधीने ठिबकत सिंचन केल्यास तेवढ्यास ओलितासाठी कमी पाणी लागते. तुषारसिंचन पद्धतीतही हाच लाभ अपेक्षित असतो.

पिके कापणीला येतात तसतशी पाखरे, प्राणी त्याकडे आकर्षून गोळा होऊ लागतात. त्यांच्यापासून पिकांचे संरक्षण करावे लागते. नाना प्रकारचे कीटक, अळ्या, कीड ह्यांपासून संरक्षण करावे लागते. त्यामुळे पीक संरक्षण ह्या विषय महत्त्वाचा ठरतो. कापणी झाल्यावर खळ्यात असेपर्यंत पिकाची खळ्यातच राखण करावी लागते. नंतर साठवण करणे, साठवणात असतांना जपणे आणि मग ईप्सित स्थळी वितरण करणे ह्या सर्व अवस्थांदरम्यान पिकाचे संरक्षण अत्यावश्यक ठरत असते. पाखरे, प्राणी जागे होतात त्यापूर्वीपासूनच सकाळी उठून गोफण, बुजगावणी इत्यादी पारंपारिक उपायांनी; तर विजेची कुंपणे, तरतर्‍हेचे आवाज इत्यादी आधुनिक उपायांनी पीकसंरक्षण केले जाते. उसाच्या पिकाला कोल्ह्यांची भीती तर रात्रीही असते. त्यांना उसाची मुळे गोड लागतात. त्यामुळे कोल्हे आले की ते उसाची मुळे उकरून खातात.

जमिनीत एकच एक पीक सालोसाल घेतले तर जमिनीचा कस उतरत जातो. म्हणून आळीपाळीने निरनिराळी परस्परपूरक पिके घेऊन; तसेच भौगोलिकदृष्ट्या सरमिसळ लागवडीने पिके घेऊनही जमिनीचा कस कायम ठेवला जाऊ शकतो. पिकांच्या गरजेनुरूप रासायनिक खतांची, कुजवलेल्या सेंद्रिय खतांची भर घालून जमिनी सकस ठेवता येऊ शकतात. वंशपरंपरेने शेताच्या वाटण्या होऊन छोटे छोटे तुकडे झाले तर जमीन कसण्यालायक राहत नाही. सहकारी शेतीच्या माध्यमातून तिचे मोठाल्या तुकड्यांत रूपांतर केल्यास शेती अधिक लाभकारक होऊ शकते.

ह्या सर्व माहितीचा वापर केवळ शेतकर्‍यांच्याच नव्हे तर सामान्यजनांच्या प्रबोधनासाठी केल्यास शेती अधिक उत्पादक होऊ शकेल. ह्यासाठी सार्वजनिक कृषी शिक्षणाचीही आवश्यकता आहे. सहकारी साखर उद्योग हे सहकारी शेतीकरता एक आदर्श उदारहण ठरावे. सहकारी तत्त्वावर शेती केल्यास शेतीकरता आवश्यक असणारा पतपुरवठाही सहजच साधता येऊ शकेल. शेतीसोबतच शेतीवर अवलंबून असलेले पशुपालन, दुग्धोत्पादन इत्यादी व्यवसायही मग ह्या क्रांतीत मोलाची भर घालू शकतात. गुजरातेतील आणंद येथील दुग्धोत्पादन प्रकल्पाचे उदाहरण ह्याबाबतीत आदर्श ठरावे.

अशाप्रकारे १९६० च्या सुमारास ज्या हरितक्रांतीने जग गाजवले, त्या क्रांतीची कहाणी आजही नवे आयाम साकारत असतांना दिसत आहे. आपणही खरे तर तिच्यात सहभागी व्हायला हवे आणि ते व्हायचे असेल तर प्रथमतः तिची समग्र माहिती आपणा सगळ्यांनाच व्हायला हवी आहे. त्याकरताचेच पहिले पाऊल म्हणजे हा लेख आहे.

संदर्भः ऊर्वरके ह्या विषयावरील विकीपृष्ठे https://simple.wikipedia.org/wiki/Manure



[१] टी.एम.सी.-थाऊजन्ड मिलिअन क्युबिक फीट- किंवा एक-अब्ज-घन-फूट आकारमान.