२०२२-०६-२६

पुस्तक परिचयः मोठी तिची सावली


माझ्या मते, लता मंगेशकर यांचे चरित्र लिहू शकेल अशी एकमेव व्यक्ती आहे मीना खडीकर, कारण दीदींसोबत सर्वाधिक काळ घालवलेल्या त्या सर्वात जवळच्या व्यक्ती आहेत. त्यांनीच ते लिहिलेही आहे. भारतरत्न, गानशारदा लतादीदींचे नितांतसुंदर शब्दचित्र त्यांनी उभे केले आहे. हाती धरल्यापासून खाली ठेववत नाही असे हे पुस्तक आहे. लताचे चरित्र, मीना यांचे निरूपण आणि प्रवीण जोशींसारखा शब्दप्रभू शब्दांकनाला, असा समसमा संयोग लाभल्याने पुस्तक खूपच सुरस झालेले आहे. शिवाय, परचुरे प्रकाशनाच्या इतमामाला शोभेलसे मुद्रण, तसेच पुस्तकाचा कागद, आकार आणि प्रकार सारेच देखणे आहे. हवेहवे असे आहे. लताच्या असंख्य मराठी चाहत्यांनी ते अवश्य वाचावे! लताविषयी प्रत्येकासच जाणून घ्याव्या वाटणार्‍या अपार गोष्टींबाबतचे कुतुहल नक्कीच शमेल अशी खात्री या पुस्तकाबाबत देता येईल.



या पुस्तकाला गुरुदेव शंकर वासुदेव अभ्यंकर यांची सुरेख प्रस्तावना आहे. पुस्तकाची सम्यक ओळख कशी करून द्यावी याचा तो जणू वस्तुपाठच आहे. हे पुस्तक जेवढे सुंदर आहे तेवढीच ही प्रस्तावनाही सुंदर आहे. वाचनीय आहे.

कस्तुरी मृगाला क्वचितच याची जाणीव असते की, आपल्यापाशी कस्तुरी आहे. मात्र काही विरळ व्यक्ती अशी असतात, ज्यांना हे माहीत असते की, आपल्यापाशी काय आहे, ईश्वराने आपल्या पदरात काय बांधले आहे. त्या व्यक्ती असतातही लोकोत्तर आणि त्यांना सर्वकाळ हे माहीतही असते की आपण लोकोत्तर आहोत. त्या सर्वसामान्यांसारख्या वागत नाहीत आणि अलौकिक वागूनच, अलौकिक ख्याती प्राप्त करत असतात. लता मंगेशकरही त्यातीलच एक आहेत. नरेंद्र मोदीही त्यातलेच आहेत. बाबा रामदेवही त्यातलेच आहेत आणि योगी आदित्यनाथही त्यातलेच आहेत.

आसेतुहिमाचल पसरलेल्या आर्यावर्तातच नव्हे तर संपूर्ण अवनीतलावर ज्यांना सारेच ओळखत असतात, किमान त्यांचे गाणे ऐकल्यावर ज्यांची ओळख पटतेच पटते अशा आहेत लतादीदी. त्या सगळ्यांच्या ओळखीच्या गायिकेच्या, माणूस म्हणूनच्या जीवनात, दार किलकिले करून पाहण्याचे कुतुहल तर प्रत्येकातच असते. त्या कुतुहलपूर्तीस अंजाम देण्याकरताच जणू हे पुस्तक मीनाताईंनी लिहिले आहे. सुमारे दोनशे पानांच्या पुस्तकात हे सारे सामावणे खरे तर अवघडच आहे, मात्र ही साठा उत्तरांची कहाणी त्यांनी पाचा उत्तरांत लीलया सुफळ संपूर्ण केलेली आहे. मला आवडली आहे. तुम्हालाही आवडेल असा विश्वास वाटतो.

मीनाताई लिहितात, “आम्ही पाचही भावंडे लहानपणापासून संगीतक्षेत्र इतक्या जवळून पाहत आलो की, त्याबाहेर काही जग असते हे आम्हाला जणू ठाऊकच नव्हते. संगीत हेच आपले कार्यक्षेत्र आहे हे ठरूनच गेल्यासारखे होते. लहान मुले अंगणात खेळतात तसे आम्ही नाटक कंपनीच्या आवारात वाढलो. बाबांच्या जलशांत बागडलो. नंतर दीदीच्या रेकॉर्डिंगला जाऊन तिथलाही आनंद मनसोक्त लुटला. दीदीचा हात धरून आम्हीही सारेजण याच क्षेत्रात आलो, रमलो. घरात येणारी सून कोण असणार यावरही एकमत झाले होते. दामुअण्णा मालवणकरांची मुलगी. दामुअण्णा बाबांच्या बलवंत संगीत मंडळीत होते. बाबांचे मोठेपण त्यांनी जवळून पाहिलेले होते. आमच्या कुटुंबाची त्यांना जवळून माहिती होती. बाबांच्या अखेरच्या काळापर्यंत त्यांच्याशी एकनिष्ठ राहणारी जी मोलाची माणसे होती, त्यातलेच होते दामुअण्णा मालवणकर. स्वतः फार मोठे कलाकार. नाट्य आणि चित्रपट क्षेत्रांत त्यांचा लौकिक होता. स्थळाची माहिती काढायचा काही प्रश्नच नव्हता. वधूपरीक्षा वगैरे नावालाच.”

अशा प्रकारे निवडलेल्या या सुनेची मला मात्र एके दिवशी अवचितच ओळख झाली. मी एका गाण्याचा अनुवाद करत होतो. गाणे होते १९६३ सालच्या गृहस्थी सिनेमातले, ’जीवन ज्योत जले’. भारती मालवणकर आणि निरुपा रॉय यांच्यावर चित्रित झालेले हे गाणे ऐकायला नादमधुर आणि श्रवणीय तर आहेच मात्र पहायलाही नेत्रसुखद आहे. हे माझ्या आवडत्या गाण्यांतले एक आहे. https://anuvad-ranjan.blogspot.com/2021/11/blog-post_30.html. तर सांगायचा मुद्दा हा की, हृदयनाथ मंगेशकरांची जीवनसंगिनी त्या पाचही मंगेशकर भावंडांत कोंदणात हिरा दिसावा एवढी चपखल बसणारीच आहे.

मराठी मुलीने, आपल्या मराठी बहिणीचे अलौकिक चरित्र सांगतांना तिला ’दीदी’ अशी हाक हिंदीत का बरे मारावी! मीनाताई म्हणतात दीदी हा हिंदी शब्द, ’दादा’ या मराठी शब्दाचे स्त्रीरूप असावा. कर्त्या दादाने एकत्र कुटुंबाचा प्रतिपाळ करावा, तसाच दीदींनी मंगेशकर कुटुंबाचा प्रतिपाळ केला. त्यामुळे शुद्ध मराठमोठ्या घरादाराने ’दीदी’ या हिंदी शब्दास मराठी भाषेत सन्मान मिळवून दिला.

मीनाताई म्हणतात, “दीदीने ’आनंदघन’ या नावाने संगीतकार म्हणून बरंच काम केलेले आहे. या आनंदघन नावाचे रहस्य काय असे बरेचजण विचारतात. या नावामागे तिच्या भाचरंडांचे प्रेम आहे. आशाच्या मुलाचे नाव आनंद आहे. त्याच्यावर दीदीचा विशेष जीव. आनंदघन हे नाव त्याच्या नावावरून घेतले आहे. घरात आनंदचे खास लाड व्हायचे. त्याला आवडायचे म्हणून दीदी स्वतः कोथिंबिरीचे मटण करून खायला घालायची. पुढे भालजी पेंढारकरांनी ’योगेश’ हे नाव कवी म्हणून स्वीकारले ते माझ्या मुलाच्या नावावरून”.

संगीतकार म्हणून लतादीदींच्या कर्तबगारीच्या आठवणी सांगतांनाच, मीनाताईंनी पंडित दीनानाथ मंगेशकरांची एक आठवण अशी दिलेली आहे की, “परंपरेने चालत असलेल्या चालींत बाबांनी स्वतःच्या प्रतिभेने बदल केले होते. त्यांनी मानापमानातल्या गाण्यांच्या चाली बदलल्या होत्या तेव्हा किती गहजब उठला होता. पण नंतर त्याच चाली रूढ झाल्या. अधिक अर्थवाही म्हणून मान्यता पावल्या. याला कारण म्हणजे बाबांचा संगीतकार म्हणून असलेला वकूब. शब्दांची आणि सुरांची समज.” लताबद्दल त्या म्हणतात, “ती चित्रपटातला प्रसंग समजून घेते आणि केवळ एकच सूर धरून ठेवून हातात गाण्याचा कागद घेऊन ती संपूर्ण चाल सलग पूर्ण करते. ती चाल करते असे म्हणण्यापेक्षा तिला चाल स्फुरते. स्त्रियांना जात्यावर ओवी स्फुरावी तशी. पण तिच्या चाली सहज सुचलेल्या असल्या तरी सहज गाता मात्र येत नाहीत. त्या लोकप्रिय असल्या तरी उथळ नसतात. शब्दाची मोडतोड नाही, अकारण हेल नाहीत, कृत्रिमता तर नावालाही नाही. त्यांच्यामागे दीदीचे केवळ स्वरच नाही, तर संस्कारही उभे असतात, त्या संस्कारांतला बाळबोधपणा पेलणे फार अवघड. अस्सल मराठमोळी निरागसता जपणेही कठीणच.”

मराठा तितुका मेळवावा चित्रपटाविषयीची एक आठवण त्या अशी सांगतात की, “ अखेरचा हा तुला दंडवत या गाण्यात दीदीला दर्‍याखोर्‍यांमध्ये घुमणार्‍या आवाजाचा परिणाम हवा होता. तिने ’तुला दंडवत’ असे गायिले की पाठोपाठ तिच्याच आवाजाचे प्रतिध्वनी उमटावेत अशी कल्पना होती. पण असा परिणाम साध्य करण्यासाठी लागणारे तंत्रज्ञान तेव्हा उपलब्ध नव्हते. मग तिने मला आणि उषाला तिच्या मागे थोड्याथोड्या अंतरावर गायला उभे केले. तिने ’तुला दंडवत’ असे गायिले की आम्हीही ते शब्द तिच्या पाठोपाठ तालात गायचो. आजही ती रेकॉर्ड ऐकतांना तो तिचाच प्रतिध्वनी वाटतो. आम्ही आहोतच दीदीचे प्रतिध्वनी.”

मीनाताई सांगतात, “दीदी नेमक्या शब्दांत योग्य भाव व्यक्त करणारी लेखिका आहे. तिच्या लेखनात काव्यदृष्टी असते तसाच तार्किक परखडपणाही असतो. तिला अतिशय समृद्ध आणि डौलदार मराठी अवगत आहे. तिचे वाचनही साक्षेपी आहे. नव्याजुन्या अनेक लेखकांची पुस्तके तिने रसज्ञपणे वाचलेली आहेत. त्यातले संदर्भ तिच्या जिभेवर असतात. संतकवींपासून आधुनिक कवी आणि वेगवेगळे शायर यांच्या रचनाही तिला मुखोद्गद आहेत. दीदी मराठीबरोबरच इतरही अनेक भाषा मातृभाषेच्या सफाईने बोलू शकते. त्यातल्या सौंदर्यस्थळांची तिला उत्तम जाण आहे. बांगला भाषेचे तिला पहिल्यापासूनच आकर्षण आहे. रविंद्रनाथ टागोर, शरदबाबू, विवेकानंद तिने मुळातून अभ्यासले आहेत. मामा वरेरकरांनी केलेला शरदबाबूंच्या साहित्याचा अनुवादही तिने वाचलेला आहे. बंगालची भाषाच नव्हे तर बांगला जीवनशैलीही तिला आकर्षित करते.”

भालजी पेंढारकर यांनी १९५२ साली निर्मिलेल्या ’छत्रपती शिवाजी’ चित्रपटातील ’आज शिवाजी राजा झाला’ गाणे चित्रित करतांना लतादीदी.

लता दीनानाथ मंगेशकर

जन्मः २८ सप्टेंबर १९२९ इंदौर, मृत्यूः ६ फेब्रुवारी २०२२, मुंबई.

संदर्भः

मोठी तिची सावली, मीना मंगेशकर-खडीकर, शब्दांकनः प्रवीण जोशी, परचुरे प्रकाशन मंदिर, तिसरी आवृत्तीः २८ सप्टेंबर २०२०, रु.२०४/-, एकूण पृष्ठे-२३१.

२०२२-०६-१३

हिंदू साम्राज्य दिवस













हिंदू साम्राज्य दिवस [१]
नरेंद्र गोळे २०२२०५१९ 

संघ प्रार्थनेचा मराठी अनुवाद [२]

नमू मायभूमी तुला प्रीय माते, सुखी मी करावे तुला हिंदुभूमे ।
शिवे पुण्यभूमे तुझ्याकारणे गे, पडो देह माझा नमू मायभू हे ॥१॥ 

प्रभो शक्तिशाली, मुले हिन्दुभूची, असू सिद्ध आम्ही तुझ्या अर्चनेसी ।
तुझ्या कार्यि आहोत बांधील आम्ही, कृपा राहु दे कार्य ते साधण्यासी ॥२॥ 

न हारू जगाला अशी शक्ति दे तू, जगा नम्रता ये, असे शील दे तू ।
असे मार्ग काट्याकुट्यांचा कसाही, जरी ऐकलेला, भला, घेतला मी ॥३॥ 

समुत्कर्ष होवो, नको श्रेय त्याचे, अशा जाणिवेने स्फुरो वीरवृत्ती ।
न हो क्षीण, ऐसीच दे ध्येयनिष्ठा, सदा जागती राहु दे अंतरी ती ॥४॥ 

विजेती असो संहता कार्यशक्ती, सदा धर्म राखावया सिद्ध हो जी ।
महा वैभवी राष्ट्र नेण्यास तू हे, असू दे कृपा खूप सामर्थ्यदा ती ॥५॥

ज्येष्ठ शुक्ल त्रयोदशी, शनिवार [३], ६ जून १६७४ रोजी, शिवाजी राजांचा राज्याभिषेक सोहळा संपन्न झाला. शिवाजी महाराजांनी त्या दिवसापासूनच ’राज्याभिषेक शक’ सुरू केला. राज्याभिषेकाचा दिवस ’राज्याभिषेक शका’चा पहिला दिवस होता. १९७४ साली राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने शिवाजी राजांच्या राज्याभिषेक सोहळ्याचा ३००-वा वर्धापन दिन भारतभर साजरा केला. बहुधा तेव्हापासूनच, संघ हा उत्सव सार्वत्रिकरीत्या साजरा करत आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना २७ सप्टेंबर इ. स. १९२५ विजयादशमीचे दिवशी, डॉ. केशव बळीरामपंत हेडगेवार यांनी, त्यांच्या नागपूर येथील निवासस्थानी केली. अगदी स्थापनादिवसापासूनच राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे मुख्यालय नागपूर येथे आहे. संघटनेचा मूळ उद्देश हिंदूधर्मीयात सशक्त संघटन निर्माण करण्याचा आहे. काय आहे आपला हिंदू धर्म? एका शब्दात सांगायचे तर हिंदू धर्म म्हणजे ’सहिष्णुता’. परधर्म सहिष्णुता, परकर्म सहिष्णुता, परवर्म (वर्म म्हणजे उणीव) सहिष्णुता, परमर्म (मर्म म्हणजे गुपित, रहस्य) सहिष्णुता. त्यामुळे ज्याला अशी सहिष्णुता तत्त्वतः मान्य आहे तो तर हिंदूच ठरतो. ज्या व्यक्ती किंवा जे धर्म सहिष्णुता मानत नाहीत, ते हिंदू नाहीत. अशा ज्या लोकांना किंवा धर्मांना, आपल्याच मायभूमीची इतर लेकरे शत्रू भासतात, वस्तुतः तेच शत्रुत्व नाहीसे करण्याची गरज आहे. सहिष्णुता म्हणजे हिंदुत्व, जेव्हा सर्वव्यापी होईल तेव्हाच ’विश्व स्वधर्म सूर्यास’ पाहू शकेल. 

त्यामुळे, हिंदू समाजाचे एकत्रिकरण हे संघाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. भारतीय म्हणजे हिंदू ही संघाची व्यापक भूमिका आहे. हिंदू समाज हा पुरातन काळापासूनच अनेक वर्ण, जाती, पंथ यांत विभागला गेला आहे. प्रत्येक जात स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळी समजते. मात्र कोणत्याही प्रकारचा वर्णद्वेष तसेच जातिभेदाला थारा नसलेल्या आणि सर्वच जातीपंथांमध्ये एकोपा असलेला हिंदू समाज असणे, हे संघाला अपेक्षित आहे. हे साध्य करताना अनिष्ट प्रथांचे उच्चाटन करून, इष्ट हिंदू परंपरांचे संवर्धन व्हावे, असे संघाचे धोरण आहे. भारतीयत्व, राष्ट्रीयत्व, हिंदुत्व या गोष्टींचा सर्वसामान्यांमध्ये अभिमान जागृत करणे आणि भारत देशाला परम वैभवाकडे नेणे हे आपले कर्तव्य आहे, असे संघकार्यकर्ते समजतात. काळाच्या ओघात विभाजित झालेल्या हिंदुस्थानचे एकत्रीकरण होऊन परत अखंड भारताची निर्मिती व्हावी अशीही संघाची मनीषा आहे. ’पृथिव्यां समुद्रपर्यंताया एकराळिति’ म्हणजे समुद्रापर्यंतच्या सर्व भूभागावर सहिष्णू हिंदूंचे एकछत्री साम्राज्य स्थापन व्हावे अशी कामना तर आपण सारे ’मंत्रपुष्पांजली’च्या माध्यमातून रोजच करत असतो.

या राष्ट्राला पुन्हा परम वैभवाप्रत घेऊन जाण्यासाठी संघाच्या विविध क्षेत्रात काम करणार्‍या संघटना आहेत. वनवासी क्षेत्रासाठी वनवासी कल्याण आश्रम, विद्यार्थी हितासाठी अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद, कामगारांकरता भारतीय मजदूर संघ, महिलांकरता राष्ट्र सेविका समिती, राजकारणाकरता पूर्वीचा जनसंघ, आत्ताचा भारतीय जनता पक्ष इत्यादी. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या दैनंदिन शाखाच संघाचा पाया आहेत. शाखांमध्ये स्वयंसेवक दैनंदिन हजेरी लावतात. सरसंघचालक हे या सर्व शाखांचे अप्रत्यक्षपणे नियमन करतात. साप्ताहिक सांघिके, विद्यार्थ्यांसाठी सांघिके अशा भेटीही आठवड्यातून एकदा होतच असतात. संघाचे प्रथमवर्ष, द्वितीयवर्ष, तृतीयवर्ष शिक्षा वर्ग अनुक्रमे प्रत्येक प्रांतात, प्रत्येक क्षेत्रात आणि सर्व भारताकरता नागपूर येथे होत असतात. संघातर्फे अनेक निवासी शिबिरेही आयोजित केली जातात. सध्या संपूर्ण भारतात लाखो शाखा लागतात. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघात दरसाल सहा उत्सव साजरे केले जातात. वर्षप्रतिपदा, हिंदू साम्राज्य दिन, गुरुपौर्णिमा, रक्षाबंधन, विजयादशमी आणि मकर संक्रमण. हे सर्व उत्सव हिंदू तिथींनुसार साजरे केले जातात. चंद्र आणि सूर्याच्या विशिष्ट अवस्थांशी ते जोडलेले आहेत. यातील हिंदू साम्राज्य दिन वगळता इतर सर्व उत्सव पारंपारिक हिंदू उत्सव आहेत. ’हिंदू साम्राज्य दिन’ या उत्सवाचा अंतर्भाव मात्र काही वेगळा विचार करून करण्यात आलेला आहे.

संघाची स्थापना इंग्रजांच्या राज्यातच १९२५ साली करण्यात आलेली होती. शेकडो वर्षांच्या परदास्यातून हिंदू विजिगिषेला मरगळ आलेली होती. दरम्यान हिंदूंना ताठ मानेने जगता येईल, हिंदू म्हणवून घेण्यात अभिमान वाटेल असे राज्य स्थापन होणे गरजेचे आहे, हे केवळ शिवाजी महाराजांनीच जाणले होते. ते साम्राज्य असावे अशी भावनाही त्यापाठी होती आणि ते सिद्ध करण्याकरता शिवाजी महाराजांनी केलेले प्रयासही अपार यशस्वी ठरलेले होते. केवळ समुद्रपर्यंतच्या साम्राज्याचीच नव्हे, तर त्यांनी समुद्रमार्गे जगावर राज्य करण्याची उमेदही बाळगली होती. त्याकरता सेनासरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या अधिपत्याखाली नौदलाची स्थापना केली होती. अनेक सागरी किल्ले म्हणजे जंजिरे, शिवाजी महाराजांनी आपल्या अल्पशा कारकीर्दीतच निर्माण केले होते.

संघाने ’हिंदू साम्राज्य दिन’ समारोह साजरा करायचे का ठरवले हे सांगतांना, २०१० सालच्या ’हिंदू साम्राज्य दिन’ [४] समारोहाच्या भाषणात माननीय सरसंघचालक मोहनजी भागवत यांनी, ’शिवसंभव’ नाटकातील एक प्रसंग सांगितला आहे. शिवाजीच्या वेळी डोहाळे लागलेले असतांना जिजामाता सांगतात, “मला वाटते आहे की, मी वाघावर स्वार व्हावे. मला दोन नाही तर अठरा हात असावेत. एकेका हातात एकेक अशी मी अठरा शस्त्रे धारण करावीत. पृथ्वीतलावर जिथे जिथे राक्षस असतील तिथे तिथे मी त्यांचा निःपात करावा. छत्रचामरादिसहित सिंहासनावर बसून मी स्वनामाचा जयघोष करवावा.” सामान्यतः हे ऐकून किती आनंद झाला असता, की आता होणारे बालक अशा विजिगिषू वृत्तीचेच असणार. मात्र तेव्हा त्यांच्या मैत्रिणी म्हणाल्या, “तू हा काय विचार करते आहेस? तुला माहीत नाही का की, एका राजाने असे केले होते, तेव्हा त्याचे किती हाल झाले? आपण हिंदू आहोत. सिंहासनावर कसे बसायचे? हे तर भिकेचे डोहाळे आहेत!” म्हणजे हिंदूंनी हाती शस्त्र घेऊन पराक्रमाची इच्छा करणे, हे त्यावेळी भिकेचे लक्षण मानले जात होते. हिंदूंना या मनस्थितीतून बाहेर काढण्याकरता, राज्याभिषेकप्रसंगीचा अपार आत्मविश्वास पुन्हा प्राप्त करवून देण्याकरता, संघाने ’हिंदू साम्राज्य दिन’ समारोह साजरा करायचे ठरवले. त्या अवस्थेचे आणि शिवरायांच्या प्रयासाचे सुंदर वर्णन त्यांचे गुरू समर्थ रामदासस्वामींनी केलेले आहे. ते म्हणतातः

तीर्थक्षेत्रे मोडिली।ब्राम्हणस्थाने भ्रष्ट झाली।
सकळ पृथ्वी आंदोळली। धर्म गेला ॥

देव धर्म गोब्राम्हणकरावया संरक्षण ।
हृदयस्थ झाला नारायण । प्रेरणा केली ॥

उदंड पंडित पुराणिक । कवीश्वर याज्ञिक वैदिक
धूर्त तार्किक सभानायक । तुमच्या ठायी ॥

या भू मंडळाचे ठायी। धर्मरक्षी ऐसा नाही।
महाराष्ट्र धर्म राहिला काही। तुम्हा कारणे ॥

आणिकही धर्मकृत्ये चालती । आश्रित होउन कित्येक राहती । 
धन्य धन्य तुमची कीर्ती । विश्वी विस्तारली ॥

कित्येक दुष्ट संहारिले । कित्येकासी धाक सुटले ।
कित्येकासी आश्रय जाहले । शिवकल्याण राजा ॥ 

याप्रमाणे प्रजेस निर्भय करणारा, अभिषिक्त हिंदू सम्राट, अर्वाचीन भारतात दुसरा कुणीही नाही. त्यांना राज्याभिषेक झाला त्याच दिवशी त्यांनी राज्याभिषेक शकही सुरू केला. म्हणून त्यांना ज्या दिवशी राज्याभिषेक झाला, त्या दिवसास हिंदू साम्राज्य स्थापनेचा दिवस मानून तो साजरा करावा असे संघाने ठरवले. त्यानिमित्ताने हिंदूंच्या संस्कृतीची, सहिष्णुतेची, ’वसुधैव कुटुंबकम्‌’ वृत्तीची आणि विजिगिषू परंपरेची चर्चा होते आणि ती करणार्‍यांवर हिंदुत्वाचे उत्तम संस्कारही होत असतात. सुसंस्कृत, सुसंघटित, शिस्तबद्ध, ऊर्जस्वल, वर्चस्वल, प्रगतीपथावर अग्रेसर असलेला पूर्ण विकसित हिंदू समाज निर्माण व्हावा हेच तर संघाचे ईप्सित आहे.

१९२७-च्या नागपुरातील मुसलमानांच्या दंग्यानंतर डॉक्टर हेडगेवार म्हणाले होते की, “आपापसातले सारे कृत्रिम व वरवरचे मतभेद पुसून टाकून, सारा हिंदू समाज एकत्वाच्या व प्रेमाच्या भावनेने, ’हिंदू जातीची गंगा, बिंदू आम्ही तिचे सांगा’ अशा भावनेने उभा राहिला, तर जगातील कोणतीच शक्ती हिंदूंकडे वाकड्या नजरेने पाहू शकणार नाही!” [५]

हिंदूंमधे प्रबळ संघटना असावी, हिंदूंतली विघटना अवघी टळावी ।
हिंदूत्ववर्धन घडो म्हणुनी तदर्थ, तू संघ संघ जप मंत्र निजांतरात ॥ - वसंततिलका

संदर्भः

[१] भगवा ध्वज (गुरुपौर्णिमा) https://vskbihar.com/rss-guru-purnima/

[२] संघ प्रार्थनेचा मराठी अनुवाद  https://anuvad-ranjan.blogspot.com/2019/10/blog-post.html

[३] शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांची शिवचरित कथनमाला, इंद्रायणी साहित्य, २ ऑक्टोंबर १९९७, रु.१६०/, एकूण पृष्ठे-४६८ पैकी पृ.४६०.

[४] राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संकेतस्थळावरील २०१० सालचे मोहन भागवत यांचे व्याख्यान https://www.rss.org/hindi/encyc/2017/6/7/hindu-samrajya-din-utsav-mohan-bhagwat.html (या ठिकाणी, नाटकाचे लेखक राम गणेश गडकरी आहेत असे म्हटलेले आहे. वस्तुतः हे नाटक वा.वा.खरे यांनी लिहिलेले आहे.)

[५] डॉ. हेडगेवार, ना.ह. (नाना) पालकर, भारतीय विचार साधना, पुणे, आवृत्ती-५, ऑक्टों.-२०००, रु.१२०/-, एकूण पृष्ठे-४४६ पैकी पृष्ठ क्र.१६६.


२०२२-०५-१६

वैशाख पौर्णिमेचे माहात्म्य

कूर्मजयंती

ज्या दिवशी भगवान विष्णूंनी कासवाचा (कूर्म) अवतार घेतला त्या दिवसाची आठवण करून देणारा हा दिवस आहे. कूर्म वा 'कच्छप अवतार' हा श्रीविष्णूंच्या दशावतारांपैकी दुसरा अवतार मानला जातो. देव आणि दानवांनी अमृतप्राप्तीसाठी क्षीरसागरात मंथन केले होते. मंदार पर्वताची रवी आणि वासुकी नागाची दोरी केली होती. आपापसातले मतभेद विसरून देव-दैत्यांनी मंदार पर्वत जोर लावून उखडला आणि समुद्रात उभा करायचा प्रयत्‍न केला. परंतु पर्वत पाण्यात बुडायला लागला. शेवटी भगवान विष्णूंनी कासवाचे रूप, म्हणजे कूर्मावतार धारण केला आणि समुद्रात जाऊन मंदार पर्वताला खालून आधार दिला. कूर्माच्या पाठीवर मंदार पर्वताची रवी फिरू लागली आणि समुद्रमंथन शक्य झाले. ही घटना ज्या दिवशी घडली त्या दिवशी म्हणजे वैशाख पौर्णिमेला कूर्म जयंती साजरी होते.

बुद्ध पौर्णिमा

पुढे वैशाख पौर्णिमेलाच गौतम बुद्ध (जन्मः इसवीसनपूर्व ५६३ वर्षे; निर्वाणः इसवीसनपूर्व ४८३ वर्षे) यांचा जन्म लुम्बिनी येथे झाला. वयाच्या ३५-व्या वर्षी म्हणजेच इसवीसनपूर्व ५२८ वर्षे, बुद्धगया येथील बोधीवृक्षाखाली त्यांना वैशाख पौर्णिमेलाच ज्ञानप्राप्ती झाली होती. तसेच, वयाच्या ८०-व्या वर्षी, इसवीसनपूर्व ४८३ वर्षे, वैशाख पौर्णिमेलाच कुशीनगर येथे गौतम बुद्धांचे निर्वाण झाले. गौतम बुद्ध हे श्रीविष्णूंच्या दशावतारांपैकी नववा अवतार मानले जातात.

भारतातील बुद्धजयंतीचा इतिहास

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (जन्मः१४ एप्रिल १८९१ मृत्यूः६ डिसेंबर १९५६) यांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक बुद्ध जयंती, दिल्ली येथे साजरी झाली. म्हणून ते भारतातील सार्वजनिक बुद्धजयंती महोत्सवाचे प्रणेते ठरतात. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्धजयंतीनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली.

बुद्धजयंती किंवा बुद्ध पौर्णिमा हा बौद्ध धर्मीयांचा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. हा सण जगभरात विशेषतः भारतात वैशाख पोर्णिमेच्या दिवशी साजरा केला जातो. आपल्या मानवतावादी आणि विज्ञानवादी धम्म सिद्धांतांमुळे तथागत बुद्धांना जगातील महापुरुष आणि गुरू मानले जाते. बौद्ध धर्मीयांची मोठ्या प्रमाणावर संख्या असणाऱ्या चीन, जपान, व्हिएतनाम, थायलंड,  भारत,  म्यानमार,  श्रीलंका, सिंगापूर, अमेरिका, कंबोडिया, मलेशिया, नेपाळ, इंडोनेशिया या देशांसह, सुमारे १८० देशांतील बौद्ध लोक हा सण उत्साहात साजरा करतात. यातील अनेक देशात बुद्ध जयंतीची सार्वजनिक सुट्टी असते. भारतात देखील बुद्ध पौर्णिमेनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी असते.

चार आर्यसत्ये

प्रथमावस्थेतील बौद्ध धर्म हा अगदी साधा, समजण्यास सोपा, नैतिक तत्त्वांवर भिस्त ठेवणारा; मानवता, करुणा आणि समानता यांचा पुरस्कार करणारा असा होता. या काळात बुद्ध हा असामान्य गुणवत्ता असलेला, पण मानवदेह धारण करणाराच मानला जात होता. या जगात अबाधित सत्ये कोणती आहेत आणि जगाचे रहाटगाडगे कसे चालते, यासबंधीचे ज्ञान त्यांना बोधिवृक्षाखाली प्राप्‍त झाले. त्यांना प्रथम चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार झाला. त्याआधारे त्यांनी जगास, दुःखनिवारणाचा जो आचारधर्म सांगितला, त्यालाच ’बौद्ध धर्म’ असे म्हणतात. ती चार आर्यसत्ये पुढीलप्रमाणे आहेत.


१. दुःख सर्वत्र पसरलेले आहे.
२. हाव हे सर्व दुःखांचे मूळ आहे.
३. हाव नाहीशी केली तर दुःखही नाहीसे होऊ शकते.
४. हाव नाहीशी करण्याचा मार्गही असलाच पाहिजे. 

“बुद्धं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि. हाच सनातन धर्म आहे.” अशा प्रकारची प्रार्थना बौद्ध धर्मात केली जाते. सामान्यतः ’बुद्धा’चे म्हणजे विद्वानाचे म्हणणे मानावे. बुद्ध कदाचित भिकार्‍यास भीक देऊ नका असे म्हणेल, कारण भीक दिल्यास माणसे आळशी होतात. मात्र ’धर्म’ करुणेचा मार्ग सांगेल. त्यास दया दाखवावी म्हणेल. अशा प्रसंगी ’धर्मा’चे ऐकावे. मात्र करुणेच्या मार्गाने जात असता समूहच आळशी झाला, तर चालणार नाही. म्हणून संघाचा त्यास विरोधच असेल. अशा प्रसंगी ’संघा’चे ऐकावे. यात जे सर्व प्राणीमात्रांच्या हितकारक असेल तेच करावे. अनुक्रमे ’बुद्ध’, ’धर्म’ आणि ’संघ’ सांगेल तसेच वागावे असे बौद्ध धर्मात सांगितलेले आहे. त्यामुळे ’हाव’ नियंत्रणात राहून मानवी जीवनातील दुःख नाहीसे होऊ शकेल.

बुद्ध हसला

डॉ. होमी सेठना
(जन्मः २४ ऑगस्ट १९२३, मृत्यूः५ सप्टेंबर २०१०)

१८ मे १९७४ रोजी, १९७४ सालच्या बुद्ध पौर्णिमेला, भारताने पहिला चाचणी अणुस्फोट केला होता. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी, अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष डॉ. होमी सेठना आणि भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक डॉ. राजा रामण्णा यांच्या नेतृत्वाखाली हा स्फोट करण्यात आला. या घटनेचे वर्णन ’बुद्ध हसला’ असे करण्यात आले. या घटनेनंतर सारे जग भारताच्या या अणुसामर्थ्याने विस्मयचकित झाले. आपल्याहून भारताने वरचढ होऊ नये म्हणून, अनेक देशांनी भारतास उच्चतम तंत्रज्ञान देणे बंद केले. त्याचा परिणाम होऊन भारत असमर्थच राहील, असे त्यांना वाटत होते. मात्र तसे झाले नाही. भारताने स्वबळावर ’महासंगणक (सुपरकॉम्प्युटर)’, ’निम्नतापी (क्रायोजनिक)’ तंत्रे, ’प्रक्षेपणास्त्रे (मिझाईल्स)’, ’भूस्थिर उपग्रह (जिओस्टेशनरी सॅटेलाईटस)’ इत्यादी क्षेत्रांत अभूतपूर्व प्रगती स्वबळावरच केली.

अण्वस्त्रसुसज्जता

डॉ. राजगोपाल चिदंबरम (जन्मः १२ नोव्हें.१९३६, चेन्नई)

१९७४ साली पोखरण येथे चाचणी करण्यात आलेल्या अणुविस्फोटक साधनाकरता अंतर्स्फोटाची पद्धत डॉ. राजगोपाल चिदंबरम यांनीच विकसित केली होती. याकरता त्यांनी, संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेसोबतच्या घट्ट परस्पर समन्वयातून, भाभा अणुसंशोधन केंद्रात धक्कालहरींचे (शॉकवेव्हजचे) संशोधन सुरू केले. १९९८-च्या अणुचाचण्यांकरता त्यांनी अत्यंत सुटसुटीत अंतर्स्फोटक प्रणाली उपयोगात आणली, जिचे रूपांतरण पुढे अण्वस्त्रांत करता आले.

११ मे १९९८ रोजी, बुद्ध पौर्णिमेलाच भारताने पुन्हा एकदा चाचणी अणुस्फोट केले. तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी, अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष डॉ. राजगोपाल चिदंबरम आणि भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक डॉ. अनिल काकोडकर यांच्या नेतृत्वाखाली हे स्फोट करण्यात आले. विलक्षण गोपनीयता पाळून हे स्फोट घडवले गेले. या स्फोटांनंतर भारतात काहीही करण्याचे सामर्थ्य आहे, असा विश्वास भारतीय जनमानसात निर्माण झाला.

अणुस्फोटांचे जादुगारः डॉ. राजगोपाल चिदंबरम

जादूगार जसे जना भुलवतो शोधून युक्ती नवी
तैसे दंग चिदंबरं करवुनी योजीति सार्‍या कृती ।
झाले स्फोट कळे, नियोजन कधी झाले कुणा ना कळे
झाली पूर्व तयारिही कशि, कुणी काही न संवेदले ॥ १ ॥ 

धक्का जो बसला जगास सगळे गेले विरोधातही
रोखील्या रसदा युरेनियमच्या तंत्रे न देती नवी ।
राष्ट्रा लागत ते इथेच घडुनी संशोध नेला पुढे
केले सज्ज स्वराष्ट्र ठोस दिधला विश्वास चोहीकडे ॥ २ ॥ 

आम्हीही अणु अस्त्र धारण करू, होऊन विश्वा गुरू
आम्हीही अणुला विभक्त करुनी, ऊर्जा अणूची वरू ।
आम्ही शांति उगा न सोडु तरीही, धाका न सोसू जनी
हा संदेश चिदंबरं विखुरती, स्फोटा करूनी रणी ॥ ३ ॥ 

अशा प्रकारे आधुनिक भारतास विश्वगुरू होण्यास उपकारक ठरणार्‍या वरील घटना वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडून आल्याने, आपल्याकरता या दिवसाचे मोल अनमोल आहे. त्यामुळे बुद्धपौर्णिमा साजरी करत असतांना आपण सगळ्यांनीच, आपल्या सनातन सामर्थ्यांना उजागर करणार्‍या या घटनांची स्मृती जागवून, भविष्यात त्यांना आणखीही सन्मान देणार्‍या घटना घडवून आणण्यास प्रवृत्त व्हावे हीच सदिच्छा. येती वैशाख पौर्णिमा सोमवार दिनांक १६ मे २०२२ रोजी आहे. त्या दिवसाकरता आपणा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!

पूर्वप्रसिद्धीः ठाणे येथील विद्याप्रसारक मंडळाच्या ’दिशा’ या मासिकाचा मे-२०२२ चा अंक.

२०२२-०५-०३

परशुरामा आठवावे

आज अक्षय्यतृतिया! परशुराम जयंती!
त्यानिमित्ताने ही परशुरामांचे गुणगान करणारी कविता.



मनुज घडत जी, ती, संस्कृती ओळखाया ।
खरच परशुरामा, आठवावे जगी या ॥ धृ ॥

उपजत जमदग्नी-रेणुका पुत्र होता
शिकत पठत विद्या, कर्तबे सिद्ध झाला ।
गणपति परशू दे, तोषुनी ज्या तपाला
खरच परशुरामा, आठवावे तपी त्या ॥ १ ॥ 

शिवसमिपहि गेला, ध्यान, व्यासंग केला
वरद शिवहि त्याला, देत पाशूपतास्त्रा ।
प्रखर तप जयाचे, शक्ति देई जया त्या
खरच परशुरामा, आठवावे तपी त्या ॥ २ ॥ 

सुरभि हरुन नेई, कार्तवीर्याचि सेना
न नृपति कुणि ऐसा, गांजतो जो प्रजेला ।
मद हरण तयाचे, शक्तिने जो करी त्या
खरच परशुरामा, आठवावे जगी या ॥ ३ ॥ 

वधुन खल नृपांना, मुक्ति दे जो प्रजेला
न धरत परि मोहा, भूमि दे तो गुरूला ।
वसत हरुन भूमी, सागरा हारवी त्या
खरच परशुरामा, आठवावे जगी या ॥ ४ ॥ 

अपर जलज भूमी, हेरली डोंगरीची
सतत वसति केली, कोकणी त्या महेंद्री ।
शिकवत गुण राहे, भूमि समृद्ध कर्ता
खरच परशुरामा, आठवावे जगी त्या ॥ ५ ॥ 

नरेंद्र गोळे २०२०१२१३

मालिनी (अक्षरे-१५, यती-८,७)
न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैः   
नमन नमन माना, वा यमाचा यमाचा

२०२२-०४-१८

’वेदांचे यथार्थ स्वरूप’ पुस्तक प्रकाशित झाले!

’वेदांचे यथार्थ स्वरूप’ पुस्तक प्रकाशित झाले!

मूळ हिंदी ग्रंथकारः पंडित धर्मदेव विद्यामार्तंड
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे

वागावे जगती कसे कथतसे तो 'धर्म' आहे जगी
सांगे 'धर्म' खरा 'श्रुती'मधुन जो तो 'वेद' जाणा जगी ।
आले ज्ञान खरे 'श्रुतीं'त कधि ते कोणीहि ना जाणती
आले ज्ञान 'श्रुतीं'तुनी 'स्मृति'त ते 'पाठांतरे' त्यापुढे ॥ 

'वेदां'चे निजरूप काय असते? कैसा असे 'धर्म' तो?
आदी अंत अनूभवास नसतो ही संपदा आगमी ।
सत्याचे वदते स्वरूप, निरुपे विज्ञान सारे खरे
घ्या हो घ्या समजून 'वेद' सगळे शास्त्रार्थ ते नेमके ॥ - नरेंद्र गोळे २०२११०२५

अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा।
आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः॥ - महाभारत शांतिपर्व अध्याय-२३२.२४. 

आदीअंतविना नित्या, दिली बोली स्वयंभुवे।
आद्य वेदमयी भाषा, जिने सारेच प्रेरित॥ - अनुष्टुप्‌ 

पक्षांना निरनिराळे वैशिष्ट्यपूर्ण आवाज काढण्याचे कोण शिकवतो? मानवांना जन्मतः रडायला कोण शिकवतो? हे ध्वनी आपोआपच उमटत असतात. त्याची प्रेरणा स्वयंभूवच असते. त्याचप्रमाणे सर्वात आधी प्रकटलेली स्वयंभूव मानवी भाषा संस्कृत आहे. ही संस्कृत भाषा, आपल्या जाणिवा इतिहासात पोहोचतात त्याहीपूर्वीपासून संस्कृतच आहे. तेव्हापासूनच तिच्यात वेद विद्यमान आहेत. ती वेदमयी आहे. तिच्याद्वारेच व्यक्त होण्याकरता या विश्वातील सारेच लोक प्रेरित आहेत. मानवी कंठातून उमटू शकणार्‍या एकूण सर्वच ध्वनींना वर्ण किंवा मूळ अक्षरे म्हटले जाते. वर्ण हे भाषेचे सर्वात लहान एकक असतात. संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत [१]. परंपरेनुसार असे मानले जाते की, सनक आदी सिद्धांच्या ईप्सितांच्या पूर्ततेकरता नटराज महेश्वराने आपल्या ’नृत्ता [२]’ च्या समाप्तीप्रसंगी डमरूचे १४ नाद केले. त्यातून १४ ध्वनीसूत्रे [३] पाणिनींना प्राप्त झाली. त्यांच्या विघटनाद्वारे पाणिनींनी वर्णमाला निर्माण केली. त्यातील बावीस स्वर र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत कालावधीत उच्चारले जातात [४]. ती सारीच कहाणी ’संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत [५]’ या लेखात शब्दबद्ध केलेली आहे.

मूळ संस्कृत श्लोकः
नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्‍कां नवपञ्चवारम् ।
उद्धर्तुकाम: सनकादिसिद्धानेतद् विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥ - उपजाती 

नृत्ताअखेरी नटराजियाने चौदा निनादे डमरू ध्वनीने ।
सिद्धांस ईप्सीत मिळो म्हणोनी निर्माण केले शिवसूत्रजाळे ॥ - इंद्रवज्रा 

वेदविद्याही संस्कृतच्या उगमापासूनच ज्ञात आहे. उगम कधी झाला तो काळ, मानवास ज्ञात इतिहासाच्या पलीकडली गोष्ट आहे. मात्र वेदांत काय आहे? ही गोष्ट जर आज प्रत्येकास आपापल्या मायबोलींतून कळली तर आपल्या सगळ्यांच्याच जीवनात आमूलाग्र क्रांती घडून येईल यात शंकाच नाही. कारण, आपल्या परंपरेत वेदविद्येस अपौरुषेय मानले जाते, अनादिनिधना मानले जाते, अनैतिहासिक मानले जाते, सर्व प्राणिमात्रांना कोणत्याही भेदभावांविना मुक्तस्वरुपाने शिकण्यास योग्य समजले जाते. सर्व प्राणिमात्रांना परस्परांच्या सुखमय सहजीवनाकरता जसे वर्तन योग्य आहे, त्यास ’ऋत’ मानले जाते. ’ऋतं वच्मि’, ’सत्यं वच्मि’ असे संकल्प तर आपण रोजच करत असतो. हे सर्व वेदविद्येच्या आपल्या संस्कृतीत रुजलेले असण्याचेच पर्यवसान आहे.



मात्र जी विद्या नाही, ती अविद्या असते. मानवी स्वार्थी बुद्धीला साजेसे वागायला ती शिकवते. हिंसेला उद्युक्त करते. नशापाणी करण्यास उद्युक्त करते. निंदाव्यंजनास उद्युक्त करते. त्यामुळे वेदमय सत्यधर्मात जे कधीच सांगितलेले नव्हते, ते तसे सांगितलेले असल्याचा अपप्रचार आपल्याच मध्यकालीन आचार्यांनी केला. पाश्चात्य विद्वानांचे हाती ते आयतेच कोलीत मिळाले. या सार्‍याचे पर्यवसान होऊन ’वेदिक एज’ नावाचे पुस्तक [६], श्री. कन्हैय्यालाल मुन्शी यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय विद्या भवनने १९५१ साली प्रस्तुत केले. यात वेदांची ओळख करून दिलेली असल्याने, अनेक विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमांतही ते नियुक्त झाले. मात्र उपरोल्लेखित अविद्येचा शिरकाव त्यात झालेला असल्याने, अविद्येचाच अनिर्बंध प्रचार व प्रसार सुरू झाला. त्यामुळे आर्य समाजी विद्वानांना त्याचा प्रतिवाद करणे गरजेचे वाटले. पंडित धर्मदेव विद्यामार्तंड यांनी हे आपल्या उत्तर आयुष्यातील एक प्रमुख कर्तव्य समजून त्या दृष्टीने ’वेदिक एज’ पुस्तकाचाच नव्हे, तर ’वेदांच्या यथार्थ स्वरूपा’चाही सर्वंकष अभ्यास केला. १९५७ साली ’वेदों का यथार्थ स्वरूप’ या शीर्षकाने आर्य प्रतिनिधिसभा, पंजाब यांनी हा सर्व अभ्यास प्रकाशित केला.

सत्यधर्म प्रतिपालक श्री. रणजित चांदवले, पुणे यांना असे वाटले की, या ग्रंथाचा मराठी अनुवाद सिद्ध केला तर खूप मोलाचे ठरेल. करोनाकाळातच माझे चर्यापुस्तकभिंतीवरले लेख वाचून त्यांना असेही वाटले की, कदाचित मी असा मराठी अनुवाद करू शकेन. त्यांनी मला विचारले? मला हा विषयच माझ्या आवडीचा वाटला. मी होकार दिला. खरे तर त्यांनी माझ्यावर हा फारच मोठा विश्वास दाखवलेला होता. मीही माझा सर्व वेळ देऊन, उण्यापुर्‍या पाच महिन्यांच्या प्रयत्नांनी, हा अनुवाद सिद्धही केला.

मात्र मूळ वैदिक ऋचा संस्कृतात. त्यावर भाष्य करणारे १९५१ साली प्रकाशित ’वेदिक एज’ हे पुस्तक इंग्रजीत. त्याचा प्रतिवाद करणारे १९५७ साली प्रकाशित झालेले ’वेदों का यथार्थ स्वरूप’ हिंदीत. आता त्याचा मी करत असलेला अनुवाद माय मराठीत. असे असल्याने या सर्व भाषांतील उद्धृते पदोपदी आलेली आहेत. अनुवाद करतांना सुमारे सत्तर वर्षांपूर्वीच्या हिंदी, इंग्रजी भाषा समजून घेतांना तारांबळ उडालेली. त्याशिवाय कन्नड, तेलुगू, तामिळ आणि मल्याळम भाषांतील देवनागरीत लिहिलेली उद्धृतेही या पुस्तकात आहेतच. त्यामुळे त्या त्या प्रत्येक भाषेतील उद्धृतांची शुद्धता सांभाळणे ही तारेवरची कसरतच होती. मग संगणकीय प्रकाशनार्थ (डी.टी.पी.) मूळ संहितेच्या प्रती काढणे, ईप्सित चौकटींत त्या चिकटवणे, या प्रकारात कित्येक अक्षरांची धुळधाण उडाल्याने, झालेल्या चुका निस्तरण्याचे महत्कार्य  मोठ्या कष्टाने पार पडले.

तर महत्त्वाचे हे आहे की, एवंगुणविशिष्ट वेदांचे यथार्थ स्वरूप हे मराठी पुस्तक सर्व सोपस्कारांनी पूर्ण होऊन प्रकाशनास सिद्ध झाले. ’पंडित नरेंद्र वैदिक अनुसंधान केंद्र”, गुरुकुल आश्रम, परळी यांचेतर्फे ते प्रकाशित होत आहे. त्यांचा, ब्रह्ममुनी वानप्रस्थी गौरवसोहळा हा ३ दिवसीय कार्यक्रम १५ ते १७ एप्रिल २०२२ दरम्यान परळी येथे आयोजित करण्यात आलेला होता. त्याचा एक भाग म्हणून, १७-०४-२०२२ रोजी परळी येथे ’वेदांचे यथार्थ स्वरूप’ ग्रंथ प्रकाशित झाला. या प्रसंगी भाजपा खासदार तसेच गुरुकुल कांगडी विद्यापीठाचे कुलाधिपती सत्यपाल सिंह, काँग्रेसचे माजी खासदार तसेच विख्यात शिक्षणतज्ञ डॅा. जनार्दन वाघमारे, बीडच्या भाजपा खासदार प्रीतमताई मुंडे हे या कार्यक्रमास उपस्थित होते.

एकूण ५६९ पृष्ठांच्या या पुस्तकाची किंमत रु.५००/- फक्त आहे. पुस्तकाच्या विक्री व वितरणाची स्वतंत्र व्यवस्था होत आहे. तरीही उगाचच वाट कशाला पाहायची? असे वाटणार्‍या, पुस्तक हवे असणार्‍या आणि खरेदू इच्छिणार्‍या वाचकांनी narendra.v.gole@gmail.com या माझ्या ई-मेलवर; आपले नाव, पत्ता, संपर्क क्रमांक आणि ई-मेल इत्यादी तपशील कळवावे ही विनंती. मी त्यांना हे पुस्तक नक्कीच मिळवून देऊ शकेन.

वर्तमान काळातही आपल्या प्राचीन वेदविद्येचे रहस्य काय आहे, ते किती मोलाचे आहे हे समजून घेण्यात हा ग्रंथ खूप उपयुक्त ठरणार आहे. आपल्या चौदा विद्या, चौसष्ट कला यांचे इतिहास जर आपल्याला जाणून घ्यायचे असतील तर, वेदवाणी संस्कृतच आपली साहाय्यक ठरणार आहे. तिची मौलिकता, भाषावैभव आणि अनुभवसंपन्नता जगात कोणत्याही मानवी भाषेत प्राप्य नाही. त्या आपल्या संस्कृतमधील अनुभवांनी संपन्न होण्याचे संकल्प करावेत याकरताही हा ग्रंथ खूप उपयुक्त ठरणार आहे.

संदर्भः

[१]  Sanskrit Varnamala, Varnmala, संस्कृत वर्णमाला, swar, vyanjan, alphabets of sanskrit, sanskrit swar https://www.youtube.com/watch?v=_wqcgri_NXs

[२]  दशरूपकानुसार नृत्त आणि नृत्य यांत फरक असतो. नृत्त ताल आणि लय यांवर आश्रित असते, तर नृत्य भावावरच आश्रित असते. National Sanskrit University, Tirupati https://www.youtube.com/watch?v=PlLfQd9JDAc

[३]  Maheshwar Sutras Achyut Karve Phonology – YouTube
https://www.youtube.com/watch?v=yGy7f4WhKjU

[४]  सरासरीने पुरूषाची हृदयस्पंदने मिनिटाला ७२ तर स्त्रियांची हृदयस्पंदने मिनिटाला ८४ या दरांनी होत असतात. त्यानुसार पाहिले तर एका हृदयस्पंदनास (अंगुष्टमुळाशी मोजलेल्या नाडीच्या ठोक्यास) पुरुषास ६०/७२=०.८३ सेकंद तर स्त्रियांना ६०/८४= ०.७१ सेकंद इतका वेळ लागत असतो. त्यामुळे पुरूष आणि स्त्री अनुक्रमे ०.८३ सेकंद आणि ०.७१ सेकंदांत एक सुटा वर्णोच्चार करू शकतात. यालाच र्‍हस्व उच्चारण कालावधी म्हणतात. याच्या दुप्पट कालावधी दीर्घ वर्णोच्चारणास लागत असतो, तर प्लुत वर्णोच्चारणास याच्या तिप्पट कालावधी लागत असतो.

[५]   संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत https://nvgole.blogspot.com/2021/05/blog-post_24.html

[६]   वेदिक एज http://ignca.gov.in/Asi_data/73904.pdf