२०२१-०७-२७

उदय

डॉ. अब्दुल कलाम यांचा आज स्मृतीदिन आहे. त्यांच्या स्वतःकरता नोंदीया आत्मचरित्रातील आठव्या प्रकरणाचा मराठी अनुवाद “उदय [१]”.









(जन्मः १५ ऑक्टोंबर १९३१, रामेश्वरम्‌, मृत्यूः २७ जुलै २०१५, शिलाँग)

शुचिष्मंत निस्वार्थ नेतृत्व यावे; कला, उद्यमे, वैभवांनी फुलावे ।
नवे ज्ञान, साहित्य, तत्त्वा भिडावे; उभ्या भारती लोककल्याण व्हावे ॥ -  ग. दि. माडगूळकर 

१९९९ साली सुदैवाने गदिमांची ही इच्छा फलद्रुप झाली. अटल बिहारी वाजपेयींच्या रूपात देशाला शुचिष्मंत, निस्वार्थ नेतृत्व लाभले. त्यांच्याच पुढाकाराने देशाला डॉ. अब्दुल कलाम यांच्यासारखा राष्ट्रपती मिळाला. नवे ज्ञान, साहित्य, तत्त्व इत्यादींच्या संगमाने उभ्या भारतात लोककल्याण होतांना दिसू लागले. मात्र त्यादरम्यान प्रत्यक्षात ज्या घडामोडी घडून आल्या त्यांबाबत मोलाची माहिती, स्वतः डॉ. अब्दुल कलाम यांनीच लिहिलेल्या या आठवणींत आढळून येते.

उदय 

’सबलीकरण अंतरातूनच होत असते. ईश्वराखेरीज, कुणीही ते देऊ शकत नाही.’ [२]

३० जून २००१ रोजी मी प्रमुख स्वामीजींना दिल्लीत भेटलो. बोचासनवासी श्री. अक्षर पुरूषोत्तम स्वामिनारायण संस्थेचे (बी.ए.पी.एस.) ते प्रमुख आहेत. तेव्हाच मी प्रमुख स्वामीजींच्या सौम्य, भारदस्त दर्शनाने भारावलो. माझे विचार त्यांना सांगावेत असे मला प्राकर्षाने वाटू लागले. मी प्रमुख स्वामीजींना सांगितले की, १८५७ पूर्वी देशाला स्वतंत्रतेची स्वप्ने पडत असत. नव्वद वर्षेपर्यंत दीर्घकाळ हा संघर्ष सुरू राहिला. या काळात संपूर्ण भारतीय समाज, जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांतील लोक, गरीब आणि श्रीमंत, युवा आणि प्रौढ, उच्च वर्गीय आणि सामान्य, शिक्षित तसेच अशिक्षित, सगळे या उद्दिष्टाकरता एकत्र आलेले होते. उद्दिष्ट एकमेव आणि केंद्रिकृत होते. सगळ्यांना हे समजून चुकले होते की भारत स्वतंत्र झाला पाहिजे.

मी प्रमुख स्वामीजींना; अणुऊर्जा, अवकाश संशोधन आणि संरक्षण संशोधन या भारताच्या तीन महान वैज्ञानिक क्षेत्रांतील, माझ्या चाळीस वर्षांतील कामांबद्दलही अवगत केले. मी त्यांना म्हणालो की, स्वतंत्र झाल्यापासूनच्या पन्नास वर्षांपश्चातही भारतात कुठलीही नवीन संकल्पना निर्माण झाली नाही हे पाहून मला खेद होतो. भारत अजूनही अविकसित देशच राहिलेला होता. तो आर्थिकदृष्ट्या सशक्त नव्हता. सामाजिकदृष्ट्या तो एकसंध नव्हता आणि या सर्व काळात सुस्थिरही नव्हता. खरोखरीच, देशाच्या सुरक्षिततेसमोर गंभीर स्वरूपाचे धोके होते. देशाची ऊर्जा-कमतरता असहनीय होती. तेल आणि क्रांतिक तंत्रज्ञानाच्या आयातीबाबत, पांगळे करणार्‍या अवलंबित्वाने देश गांजलेला होता.

मग मी विषयभागाच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचलो. अगदी न कचरता मी हे म्हणालो की, सरकारकडून पुरेसा पाठिंबा मिळणे किंवा पुरेसे आर्थिक पाठबळ मिळणे एवढेच पुरेसे नाही. देश विकसित करण्यास आवश्यक ते लोक मिळवणेच दुरापास्त होत आहे. विकसित भारताचे महान स्वप्न साकार करण्यासाठी तीन प्रकारच्या लोकांची आवश्यकता आहे. गुणवान लोक, गुणवान नेते आणि गुणवान अधिकारी. हे लोक कसे मिळवता येतील?

स्वामिजींनी थोडक्यात एक उत्स्फूर्त उत्तर दिले, ’लोकांचा ईश्वरावर विश्वास असायला हवा. आज्ञाधारकता असायला हवी. सर्व परिस्थितींत त्यांनी ईश्वरेच्छेचा आदर करायला हवा. दैववश गोष्टींना आपल्यापैकी कुणीही नाकारू शकत नाही, बदलू शकत नाही किंवा विरोधही करू शकत नाही. ते सर्व देवावरच सोडून दिले पाहिजे.’ एक तासाहून अधिक काळ चाललेल्या त्यानंतरच्या चर्चेत, स्वामिजींनी याच विचारांचा विस्तार केला.

आता मला हे स्पष्ट होऊ लागलेले होते की, शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक प्रशिक्षणाखेरीज, आध्यात्मिक प्रशिक्षणही शाळांतून दिले गेले पाहिजे. सुरूवातीपासूनच, मुलांना मूल्ये शिकविली गेली पाहिजेत. तेव्हाच ते गुणवान प्रौढ होऊ शकतील. ’लोकांच्या अंतरात काय आहे ते, ईश्वर तोपर्यंत बदलू शकत नाही, जोपर्यंत ते स्वतःच त्यांच्या अंतरंगात परिवर्तन करत नाहीत.’ स्वामिजी म्हणाले.

प्रमुख स्वामिजींनी मला पहिल्या भेटीपासूनच प्रेरित केले होते. मग मी त्यांच्याशी संपर्क ठेवणे सुरू केले. असंख्यांकरता ते जसे आहेत तसे, ते मग माझ्याकरताही आध्यात्मिक गुरू, मित्र आणि मार्गदर्शक झाले.

’दैवी निकड जाणवणे हीच आध्यात्मिक जागृतीची सुरूवात असते कारण त्यामुळे ईश्वरास वास्तवात आणण्याची इच्छा निर्माण होते’ [३]

३० सप्टेंबर २००१ रोजी मी चक्रपंखाने (हेलिकॉप्टरने), झारखंड राज्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञान परिषदेच्या सभेकरता, रांची ते बोकारो जात होतो. हवेत भयंकर विचलन होत होते. चालक म्हणाला की चक्रपंखीच्या फिरत्या आसातच (रोटर) काहीतरी भयंकर बिघाड झालेला आहे. संध्याकाळी ०४:३० च्या सुमारास, बोकारोत उतरण्याच्या काही क्षण आधीच चालनायंत्र (इंजिन) बंद पडले. सुमारे १०० मीटर उंचीवरून, चक्रपंख जमिनीकडे झेपावले. आश्चर्यकारकरीत्या, आत बसलेले आम्ही सर्व बचावलो. हे सांगायलाच नको की, आम्ही सर्व, भीतीने हादरलो होतो.

त्या रात्री मला एक सुस्पष्टसे स्वप्न पडले. मैलोगणिक पसरलेल्या, पौर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशात चमचमणार्‍या चंदेरी वाळूच्या एका वाळवंटात मी होतो. पाच माणसे माझ्याभोवती कडे करून उभी होती. ज्या ऐतिहासिक व्यक्तींचा मी स्तुतीपाठक होतो तीच होती ती माणसे. सम्राट अशोक, खलिफ उमर, अल्बर्ट आईन्स्टाईन आणि महात्मा गांधी. एक एक करून ते पुढे आले आणि मला सल्ला देऊ लागले.

दुसरे दिवशी सकाळी, मी वर्तमानपत्रांत वाचले की, युवा नेते माधवराव जिवाजीराव शिंदिया आणि पत्रकारांची एक चमू यांना घेऊन जाणारे एक विमान, उत्तरप्रदेशातील मैनपुरीच्या बाहेरच्या बाजूला कोसळले. आत असलेले सर्वच जण मृत्यू पावले होते. मला खूप दुःख झाले आणि मग माझ्या कण्यातून एक शिरशिरी उठली. बोकारोत, चक्रपंखाची शक्ती जर काही सेकंद आधीच नष्ट झाली असती तर काय झाले असते? या अपघातातून मी वाचण्यात आणि स्वप्नातील दैवी संदेशात काही संबंध असेल का?

दिल्लीत परतल्यावर मी पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयींना भेटलो आणि त्यांना विनंती केली की मला सरकारी सेवेतून मुक्त करावे. मी म्हणालो, ’महोदय, मी सूर्याभोवती सत्तर फेरे पूर्ण केलेले आहेत, मी आता रजा घ्यावी काय?’ पंतप्रधान वाजपेयींनी मला मंत्रीपद देऊ केले. मी नम्रपणे त्यास नकार दिला. त्यानंतर काही क्षण शांततेत गेल्यावर, आणि काही अस्फूट शब्द हवेत तरंगू लागल्यावर, पंतप्रधान म्हणाले, ’जैसी आपकी मर्जी (तुमची जशी इच्छा असेल, तसेच होवो.)’

नोव्हेंबर २००१ मध्ये, मी पूर्वी जिथे शिक्षण घेतलेले होते त्या, चेन्नईतील अन्ना युनिव्हर्सिटीत तंत्रज्ञान आणि सामाजिक परिवर्तन विषयाचा प्राध्यापक म्हणून रूजू झालो. मी शिक्षण आणि संशोधन कार्यांत गुंतलो, जे मी नेहमीच करू चाहत होतो. मात्र माझ्या अधिकृत पदांच्या व्यापामुळे मला शिकवता येणे शक्य होत नव्हते. तोपर्यंत हे मला कळून चुकले होते की, आध्यात्मिकरीत्या प्रज्ज्वलित, कुशल आणि कष्टाळू युवक मी निर्माण करावे असेच विधिलिखीत होते. हे काही केवळ वर्गातील शिकवणीने संभवत नव्हते. त्याहून खूप अधिक असे काहीतरी करायला हवे होते.

मला माहीत होते की मी देशातील युवकांप्रत पोहोचले पाहिजे. याचा अर्थ असा होता की मला देशभर प्रवास करून थेट त्यांच्याशी बोलावे लागेल. लवकरच मला असे लक्षात आले की, भारतीय हुशार विद्यार्थ्यांच्या मनांतील ऊर्जा केवळ प्रज्ज्वलित होण्याच्या प्रतीक्षेत आहे. ११ एप्रिल २००२ रोजी मला आनंदालय हायस्कूल, आणंद, गुजरात येथे एका कार्यक्रमाकरता बोलावण्यात आलेले होते. आदल्या दिवशी संध्याकाळी जेव्हा मी अहमदाबादला पोहोचलो, तेव्हा तिथे संचारबंदी सुरू होती. मी पोलीस संरक्षणात जमीनमार्गे आणंदला गेलो. दुसरे दिवशी शाळेत माझ्या व्याख्यानानंतरच्या अनौपचारिक गप्पांत एका मुलाने मला विचारले: ’शत्रू कोण आहे?’ माझ्याकडे चटकन देण्यासारखे काही उत्तर नव्हते. म्हणून मी तो प्रश्न तिथे उपस्थित असलेल्या मुलांकडे सुपूर्त केला. काही वेळाने एका मुलीने उत्तर दिले, ’महोदय, आपला शत्रू गरीबी आहे’. तिच्या उत्तरातील स्पष्टतेने मी शहारलो. काळ्याकुट्ट ढगांना कापत झळकणार्‍या सूर्याप्रमाणे ते उत्तर दीप्तीमान होते.

अंतरात खोलवर मात्र, मला माहीत होते की आध्यात्मिक दारिद्र्य हे भौतिक दारिद्र्याहूनही जास्त आहे. आत्म्याबाबचे अज्ञान हाच आपला खरा शत्रू आहे.

या वेळी माझी अशी अपेक्षा होती की मी माझी उर्वरित वर्षे भारतीय मुलांशी थेट संवाद साधत व्यतीत करेन. मला वाटे की तरूणांच्या मनांना शिक्षणाप्रतीच्या तसेच, अधिक आध्यात्मिक अस्तित्वाच्या ओढीने प्रज्ज्वलित करणे हे माझे कर्तव्य आहे. जे कर्तव्य माझ्या शिक्षकांनी माझ्याकरता पार पाडलेले होते. तसे होणार नव्हते. अन्ना युनिव्हर्सिटीत परतल्यावर १० जून २००२ रोजी मला कुलगुरूंच्या कार्यालयातून एक तातडीचा संदेश प्राप्त झाला. पंतप्रधानांच्या कार्यालयातून माझी चौकशी होत होती. मला पंतप्रधानांशी बोलण्याकरता, थेट कुलगुरूंच्या दूरध्वनीपाशी उपस्थित राहण्यास सांगण्यात आले.

काही काळापासून माझा कुणाही सरकारी कर्मचार्‍याशी काही संपर्क नसल्याने मी गोंधळून गेलो. जेव्हा मी कुलगुरूंच्या कार्यालयात जाऊन पोहोचलो तेव्हा, पंतप्रधान कर्यालयाशी संपर्क प्रस्थापित झाला आणि काही मिनिटांतच पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी बोलू लागले. ते म्हणाले, ’कलाम साहेब, देशाला राष्ट्रपती म्हणून तुमची आवश्यकता आहे.’ मी पंतप्रधानांना धन्यवाद दिले आणि माझ्या कुटुंबियांशी बोलण्याकरता एक तास वेळ मागून घेतला. त्यानंतर मी त्यांना उत्तर देणार होतो. वाजपेयी म्हणाले, ’तसे करा, पण मला मात्र तुमचा फक्त होकार हवा आहे, नकार नाही.’

’गोष्टींचे स्वरूप म्हणजे धर्म’ [४]

मी माझा राष्ट्रपतीपदाकरताच्या उमेदवारीचा अर्ज १८ जून २००२ रोजी संसदेत दाखल केला. मला जेव्हा विचारण्यात आलेले होते की अर्ज दाखल करण्यासाठीचा शुभ मुहूर्त कोणता, तेव्हा मी म्हणालो होतो की, जग अवकाशशास्त्राच्या आधारे चालत असते, ज्योतिषशास्त्राच्या आधारे नाही. मी देशातील सर्वोच्च पदावर जाणार होतो, पण ज्या वर्तनाने मला माझ्या सर्व कार्यकाळात तारले होते, त्याच पद्धतीने मी आताही जगणार होतो. मी शास्त्रज्ञच राहणार होतो.

माझ्या धार्मिकतेबद्दलचा मुद्दा निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान उपस्थित होणे अपरिहार्यच होते. माझ्याशी, पूर्व-राष्ट्रपती असलेल्या झाकीर हुसेन आणि फक्रुद्दिन अली अहमद यांची तुलना तर फेटाळूनच लावली गेली. मी शब्दाच्या सामान्य अर्थाने मुस्लिम समजला जात नव्हतो. वीणावादन, भगवद्गीता वाचन, रामेश्वरम मध्ये जन्मलेला मुस्लिम हे सारेच अवास्तव वाटणारे होते.

नेहमीच्या मतपेटीच्या (व्होटबँक) भारतीय राजकारणाला माझ्या उमेदवारीने आव्हान दिलेले होते. बहुधा ते एवढे आश्चर्यकारक नसावे. अखेरीस भारत हा अनेकविध अनेकतांचा समाज आहे. काही समालोचकांनी लगेचच याचीही नोंद केली की, भारताच्या समृद्ध प्राचीन संस्कृती आणि धार्मिक परंपरांतील माझे स्वारस्य, मुस्लिमांतही मुळीच असामान्य नव्हते. एका पत्रकाराने लिहिलेः

’भारतीय मुस्लिम इतर भारतीयाप्रमाणेच सर्वतोपरी, त्याच्या गावाची, जिल्ह्याची, राज्याची निर्मिती असतो. कलामही त्याच निरंतर परंपरेचे पाईक आहेत. मात्र जागतिक आणि आपल्याही माध्यमांच्या, मुस्लिमांचे एकरंगी चित्र रंगवण्याच्या लाडक्या हौसेपायी, आपल्यालाच त्या परंपरेबाबत विसर पडला आहे. कलामांच्या हिंदू रचनांबाबतच्या परिचिततेबाबत असे म्हणता येईल की, चेन्नईतील न्यायमूर्ती इस्माईल कंब रामायणावरील आघाडीचे जाणते नव्हते काय? आणि कलामांनाही आपल्या रामभक्तीच्या दाखल्याकरता दशरथपुत्र रामास समर्पित असलेल्या अब्दुल रहिम खान-ए-खानांच्या संस्कृत ओळींचा आधारच घ्यावा लागतो’ [५].

जे आवश्यक आहे त्याने सुरूवात करा, जे शक्य होईल ते करा, आणि अचानक तुम्ही अशक्यप्राय गोष्ट साध्य करता आहात असे दिसेल’ [६]. जर आपण सारेच जण एखाद्याकडे करुणेने आणि समजूतदारीने पाहू लागलो, तर जातीय दंगे कधी घडू शकतील अशी कल्पनाही करणे असंभव होईल.

राष्ट्रपतीपदाचे पहिले काही महिने सार्वजनिक कार्यक्रम आणि सभांची वावटळ सुरूच राहिली. गुजरातमधील दोन घटना किमान व्यक्तीगत कारणांकरता माझ्या स्मृतीत आहेत.

मी नेहमीच माझा वाढदिवस साजरा करणे टाळत आलेलो आहे. आता तर मी लोकनेता होतो, त्यामुळे हे आणखीनच अवघड झालेले होते. त्यावर राजधानीपासून दूर असणे हा उपाय मला सापडला होता. अरुणाचल प्रदेशातील तवांगमधील केंद्रिय पर्यटन मंत्रालयाने मला बुद्ध महोत्सव समारोहाकरता १५ ऑक्टोंबर २००२ रोजी बोलावलेले होते. मी उपस्थित राहण्याचा निर्णय घेतला. गॅल्डेन नामग्याल ल्हात्से या पवित्र बुद्ध मठाबद्दल मीही बरेच ऐकलेले होते. आशियातील महायान पंथाच्या लामांचा तो सर्वात मोठा मठ होता. तवांग-च्यू खोर्‍यावर नजर ठेवून असलेल्या टेकडीच्या बाहेर डोकावणार्‍या टोकावर, समुद्रसपाटीपासून ११,००० फुटांच्या उंचीवर, तो स्थित आहे. मी भारतीय वायुदलाच्या चक्रपंखातून तेथे पोहोचलो. सर्वोच्च शिखरांवरून उडत असतांना, प्राणवायूचा मुखवटा घातलेला होता.

वैभवशाली रंगांनी सजलेल्या मंदिरात मी प्रार्थना केली आणि रिंपोचे (लामांच्या प्रमुखाकरताचे स्थानिक भाषेतील नाव) यांना भेटलो.

मी रिंपोचेंना विचारले, ’भारतीय जनतेसाठी मी काय संदेश इथून घेऊन जावा?’
’हिंसाचार सोडा’, रिंपोचेंनी उत्तर दिले.
’मी ते कसे करू शकेन?’
’तुमचा अहंकार हवेत उडवून टाकला तर ते शक्य आहे. अहंभावच स्वार्थाचा गाभा असतो. त्यातूनच सर्व हिंसाचार उद्भवतो.’
’पण हे कसे साध्य करता येईल? आपण आपला अहंकार कसा नियंत्रित करू शकतो?’
’ ’मी’ आणि ’माझे’ यांना विसरायला शिका. ’ 

या साध्या, सरस आणि स्वल्प उत्तराने मी थक्क झालो. रिंपोचे यांच्या तेजस्वी शब्दांत, मला सर्व मानवी संबंधांतील अडचणींचे मूळ दिसून आले.

रमादानचा पवित्र महिना ५ नोव्हेंबर २००२ रोजी सुरू झाला. दिल्लीतील प्रथेनुसार, सर्व प्रख्यात लोक -राष्ट्रपती, पंतप्रधान, राजकारणी नेते, राजदूत आणि व्यावसायिक- इफ्तार पार्ट्या करतात. त्यांत सूर्यास्तानंतर जेव्हा मुस्लिम रमादानचे उपवास सोडतात तेव्हा संध्याकाळचे जेवण असते. सर्वधर्माचे लोक त्यात सामील होतात. अनेकांनी तर दिवसभरही भरपूर खाल्लेले असते. उपस्थितांच्या यादीची वृत्ते दिली जातात. एवढेच नव्हे तर अनुपस्थितांची नावेही बातम्या घडवतात. अनेक वर्षांपासून इफ्तार पार्ट्या, राजकीय कट-कारस्थानांच्या विश्लेषकांकरता; नवे सिद्धांत प्रसवणार्या, नव्या आघाड्यांची भाकीते करणार्या, अशा प्रकारच्या घटना झालेल्या आहेत. तरीही असे म्हणता येईल की, या पार्ट्यांत अन्नपदार्थही बहुधा, शोधल्यास सापडू शकतात.

नव्या राष्ट्रपतींकडून भव्य इफ्तार पार्टी अपेक्षित होती. विशेषतः देशात अनेक लोक भुकेले राहत असतांना, मी पार्टी द्यावी हे मला मात्र मुळीच पटलेले नव्हते. सचिव पी.एम.नायर यांना मी विचारले, आधीच चांगले पोट भरलेल्यांना जेवायला देण्याकरता मी कशाला पार्टी देऊ? मी त्यांना हे शोधून काढायला सांगितले की इफ्तार पार्टीकरता खर्च किती येऊ शकतो. अंदाजे २२ लाख रुपये खर्च येत होता. मी पी.एम.नायर यांना ती रक्कम काही अनाथालयांना अन्न, कपडे आणि ब्लँकेटसच्या स्वरूपात दान देण्यास सांगितले. अशा अनाथालयांची निवड राष्ट्रभवनातील एक चमू करेल. यात माझा काहीच सहभाग असणार नाही. अपवाद फक्त माझ्या देणगीच्या थोड्याशा रकमेची त्यात भर घालण्याचा असेल.

त्या रात्री मला माझ्या वडिलांचा आवाज माझ्या डोक्यात ऐकू आला, ’तुमच्या धर्माच्या आधी तुमच्या चैनी ठेवणे; परलोकातील स्वारस्यांच्या आधी इहलोकातील स्वारस्ये राखणे आणि कर्त्याच्या आधी त्याची निर्मिती ठेवणे यातच तुमचा नाश अनुस्यूत असतो. हा सल्ला व्यवहारात आणा आणि त्यानेच तुम्हाला हवे ते सारे साध्य होईल.’

हे जग हे खरेतर पारलौकिक शेती आहे. मशागत हृदयातच करायला हवी. बीज म्हणजे ईश्वरावरील श्रद्धा असावी आणि तिचे निर्वहन सत्कर्मांनी व्हावे. जर तुमचे अंतरंग कोमल असेल, करूणामय असेल आणि दयावान असेल तर, तुम्हाला चांगली फळे मिळतील, पण जर ते कठोर असेल आणि क्षमाशील नसेल तर, पीकही दुःखाविना फारसे अधिक काही असणार नाही.

संदर्भ

[१]   स्वतःकरता नोंदी या डॉ. अब्दुल कलाम यांच्या आत्मचरित्रातील प्रकरणे पुढीलप्रमाणे आहेत. १. माडबन, २. सापशिडी, ३. आशेचे धारिष्ट्य, ४. कंटाळवाणी वाटचाल, ५. कोशापासून फुलपाखरापर्यंत, ६. ईश्वरी उपकरण, ७. विकसित भारताची संकल्पना, ८. उदय, ९. अष्टपैलू व्यक्तिमत्व, १०. विश्वाचे आंगण, ११. कनवाळू तत्त्वज्ञ, १२. श्रेष्ठता. हे पुस्तक विज्ञान भारतीने २०१६ साली मूळ इंग्रजीत आणि त्यानंतर मराठीतही प्रकाशित केले. त्या मराठी अनुवादाचे काम श्री. नरेंद्र गोळे यांनीही केलेले आहे.

[२]   ए.पी.जे.अब्दुल कलाम, टर्निंग पॉईंटस, हार्पर कॉलिन्स, २०१२, पृ.२७.

[३]   मेहेर बाबा (१८९४-१९६९) हे भारतीय आध्यात्मिक जाणकार होते. १९२५ पासून तहहयात मेहेर बाबांनी मौन पाळले. डॉ. कलामांना मेहेर बाबांनी केलेले विश्वाचे वर्णन आवडत असे. खर्‍या अर्थाने जो एकमेव आविष्कार अस्तित्वात आहे त्या देवाची कल्पना म्हणजे हे विश्व आहे. प्रत्येक आत्माही स्वतःचे व्यक्तिगत दैवी वास्तव साकारण्याच्या कल्पनेतून पार होत असणारा ईश्वरच आहे.

[४]   आचार्य महाप्रज्ञ (१९२०-२०१०), जैन श्वेतांबर तेरापंथाचे दहावे प्रमुख, डॉ.कलामांना म्हणाले, ’वत्थु सहवो धम्मोअर्थात गोष्टींचे स्वरूप म्हणजे धर्म’. कायदाच एखाद्यास त्याच्या स्वभावाप्रत नेतो, बांधतो आणि मूळ स्वरूपात परतवत असतो. तो एखाद्यातील अनुस्यूत देवपण वास्तवात आणण्यास समर्थ करतो. कंटाळवाण्या अस्तित्वाच्या दुःखापासून स्वतःस अलग करण्यास आणि सर्वात सुदैवी पदास पोहोचण्यात मदत करतो.

[५]   सईद नक्वी, द इंडियन एक्सप्रेस, २१ जून २००२.

[६]   सेंट फ्रान्सिस ऑफ अस्सिसी, बाराव्या शतकातील इटालियन रोमन कॅथॉलिक फ्रिअर आणि प्रिचर.

२०२१-०७-०४

कदंब!


 

२०२१-०६-१३

आचार्य अत्रे यांचा आज स्मृतीदिन

आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे उर्फ केशवकुमार यांचा आज स्मृतीदिन
(१३-०८-१८९८ सासवड, ते १३-०६-१९६९ मुंबई)
त्यानिमित्ताने त्यांच्या स्मृतीस सश्रद्ध आदरांजली !

झेंडूची रसिका फुले जुळवुनी
देतो तुझ्या ही करी
घे प्रेमे अथवा पदी तुडव जा
जे वाटते ते करी ।
रागाने चुरगाळीस जरी ही
पुष्पे कधी त्वां बरे
केव्हाही विसरू नकोस तळीचे
खाण्या परी खोबरे ॥ 

मराठी शिक्षणक्षेत्र (कॅम्प एज्युकेशन सोसायटीच्या प्रशालेत प्रिन्सिपॉल, अनेक शिक्षक परिषदांचे अध्यक्ष, बी.टी. चे परीक्षक),

वाङमय (कऱ्हेचे पाणी हे आत्मवृत्त, बडोदा वाङमय परिषदेचे अध्यक्ष), साहित्य (झेंडूची फुले, बडोद्याच्या कुमारसाहित्य परिषदेचे अध्यक्ष, नाशिक साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष),

नाटक (साष्टांग नमस्कार, ब्रह्मचारी, घराबाहेर, उद्याचा संसार),

चित्रपट (पायची दासी, पहिले राष्ट्रपती सुवर्णपदक विजेता शामची आई, चित्रमंदिर चित्रपटगृहाचे मालक, अत्रे पिक्चर्स चे निर्माता),

पत्रकारिता (जयहिंद सायंदैनिक, दैनिक मराठा, नवयुग साप्ताहिक, समीक्षक मासिक यांचे संपादन, बेळगावच्या पत्रकार संमेलनाचे अध्यक्ष, अत्रे प्रिंटींग प्रेस),

राजकारण (कॉन्ग्रेस, समाजवादी पक्ष, संयुक्त महाराष्ट्र परिषद यांचे कार्यकर्ते, आमदार, लोकसभा निवडणुकीत अपयश),

समाजकारण (संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे नेते) या सर्वांवर अमिट छाप सोडणारे उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व आहे हे.

व्यवसायाने शिक्षणतज्ञ (बी.ए., बी.टी., टी.डी. लंडन) असणाऱ्या अत्र्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत अत्यंत कळीची भूमिका बजावली.

त्यांच्या कऱ्हेचे पाणी ह्या पाच खंडी आत्मवृत्ताच्या प्रस्तावनेत ते म्हणतात:

"आयुष्यात मी काय वाटेल ते केले असेल, पण ढोंग कधी केले नाही. ढोंगाचा मी पहिल्यापासून शत्रू. माझ्या नाटकांतून, चित्रपटांतून आणि वृत्तपत्रांतून ढोंगाचे मी क्रूरपणे वाभाडे काढलेले आहेत. गेली पन्नास वर्षे समाजाच्या सर्व अंतरंगांमधून मी वावरलो आहे. मजुरापासून तो महाराजापर्यंत, शाळा मास्तरापासून तो गिरणी मालकापर्यंत आणि कंगालापासून तो कुबेरापर्यंत मी अनिरुद्ध संचार केलेला आहे. त्यामुळे समाजाच्या बहिरंगामध्ये आणि त्याच्या अंतरंगामध्ये केवढी फारकत आहे, ह्याची जाणीव माझ्या इतकी दुसऱ्या कुणालाही असणे शक्य नाही. आज जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात दंभाचा आणि ढोंगाचा जो बुजबुजाट झालेला आहे त्याचे कारण सत्य काय आहे हे जाणण्याचे आणि सांगण्याचे फार थोड्या लोकांत धैर्य आहे. ते धैर्य दाखवण्याचा मी प्रयत्न केला आहे."

जगातील सर्वात मोठे आत्मचरीत्र लिहिण्याचा त्यांचा मानस होता.

तो मात्र त्यांच्या अवचित देहावसानाने अपुराच राहिलेला आहे.

http://www.manogat.com/node/6380


२०२१-०६-१२

ओशिळांचे निवारे

ओशिळांचे [१] निवारे 

सांधकाचे [२] बंध सारे, ओशिळांचे अन्‌ निवारे ।
सरकत्या काचाच खिडक्या, कणपटांची [३] त्यांस द्वारे ॥ धृ ॥ 

लोह-जाळ्यांची कवाडे, रक्षती खिडक्या नी दारे ।
निरखण्या आगांतुकासी, दृश्यभिंग [४] देती सहारे ॥ १ ॥ 

भिंतींतुनी जडल्या कळांचे [५], छन्नमार्गी नाद[६] सारे ।
रात्रखिट्टी [७] काढता आतून, उघडे दार बा रे ॥ २ ॥ 

उद्‌वाहकाभोवती फिरत, चढती कसे सारे जिने ।
गाळे निवासी वसवले, जणू छन्नमार्गी हारीने ॥ ३ ॥ 

मजल्यागणिक चढत्या दराने, विकत घेऊ आम्ही वारे ।
तुटक सारी संस्कृती अन्‌, सदनिकांची बंद दारे ॥ ४ ॥ 

नरेंद्र गोळे २०१२०७२३

https://www.maayboli.com/node/36598

 

[१] ओतीव-शिळा म्हणजे ओशिळा”. खरे तर काँक्रीट. त्याकरताच हा नवा मराठी पर्यायी शब्द वापरलेला आहे.

[२] दगड विटा परस्परांना सांधणारे सिमेंट. सिमेंटलाच हा नवा प्रस्तावित पर्यायी मराठी शब्द वापरलेला आहे.

[३] हल्ली लाकडी भुशाच्या पटांचीम्हणजेच वूडन पार्टिकल बोर्डांची दारे वेष्टित करून म्हणजेच लॅमिनेट करून वापरण्याची प्रथा आहे. अशा दारांना कणपटांची दारे का म्हणू नये? कारण लाकडाच्या कणांचे पट तयार करून त्यांचीच तर ही दारे घडवली जात आहेत.

[४] म्हणजे डोकावून पाहण्याची छिद्रे अर्थात पीप-होल्स. त्यांचाच हा पर्यायी मराठी शब्द.

[५] म्हणजे डोअरबेलचे बटन. दाब-कळ. अर्थात्‌ पुश-बटन. हे दाराबाहेरच्या भिंतीत जडवलेले असते.

[६] घंटीचा आवाज मात्र छन्नमार्गात म्हणजे घरातील पॅसेजमध्ये होत असतो.

[७] म्हणजे नाईट लॅच. ही बाहेरच्याच दाराला बसवलेली असल्याने दिवसाही उघडावीच लागते!

२०२१-०५-३१

’नरेंद्र गोळे’ अनुदिनीची दीड लाख वाचने

'मला जाणून घे, मला जाणून घे' म्हणणार्‍या चराचराला, कलाकलानी जाणून घेत असता, जी संपन्नता लाभली, ती कले कलेने सुहृदास सादर समर्पित करावी म्हणूनच हा प्रयास. वाचकासही सुरस वाटावा, हीच प्रार्थना!

असे ’मंगलाचरण’ लिहून जी अनुदिनी सुरू केली ती आजवर अखंडित सुरू आहे याखातर मी ’ब्लॉगर डॉट कॉम’ या माझ्या सेवादात्याचा अत्यंत आभारी आहे. तेव्हा माझे लेखन मी लोकांसमोर कसे ठेवू, कुठे ठेवू, ते काळाच्या ओघात नाहीसे होऊ नये म्हणून त्याला कसे जपू, अशा अनेक प्रश्नांनी त्रस्त होतो. त्यावेळेला अशी सोय असावी ही माझी आत्यंतिक गरज होती. ही गरज मात्र ’ब्लॉगर डॉट कॉम’ या माझ्या सेवादात्याने केवळ मोफतच नव्हे, तर समर्थपणेही पुरवली, नव्हे आजही ते ती पुरवत आहेत. आज या अनुदिनीच्या वाचकसंख्येने दीड लाखाचा आकडा पार केला आहे. त्यावरून या लेखनाच्या लोकप्रियतेचा अंदाज करता येतो. या यशात त्यामुळेच त्यांचाही सहभाग मला नमूद करावाच लागेल.

खरे तर भवितव्यात वाचक लाभतीलही कदाचित, या विश्वासानेच मी लिहू लागलो. हेच खरे सत्य आहे. त्यास दुसरा पदर असा आहे की, त्यापूर्वीही अनेक वर्षांपासून मी महाजालावर अनेक प्रदीर्घ लेख लिहिले होते. पण ती संकेतस्थळे अभंग राहतील याची शाश्वती नसे. मग त्या संकेतस्थळांवर लिहिलेले सर्व नाहीसेच होईल काय? ही विवंचनाही अस्वस्थ करत असे. आपल्यापाशी स्थळप्रतही प्रत्येकवेळी राखणे शक्य होत नसे. महाजालावरही आपली अशी जागा नव्हती जिथून कुणीही जा म्हणू शकणार नाही. मग मायबोली डॉट कॉम वर ’रंगीबेरंगी’ नावाने खासगी जागा विकली जाऊ लागली. लोक विकतही घेऊ लागले आणि आपापले खासगी लेखनही करू लागले. तशीच व्यवस्था मग वर्डप्रेसनेही सुरू केली आणि थोड्याच काळात ब्लॉगरनेही. ब्लॉगरची सेवा मोफत तर होतीच आणि वापरदारस्नेही असल्याने आकर्षकही होती. तेव्हा नविनच उघडलेल्या ’अनुदिनी’वर इतस्ततः लिहिलेले लेखन गोळा करायलाही सुरूवात केली. किमान त्या त्या ठिकाणचे दुवे तरी चटकन हाताशी रहावेत म्हणून ’अनुदिनी’च्या अनुक्रमणिकेतच त्यांना स्थान दिले.

२००७ सालच्या ऑक्टोंबर मध्ये मी अनुदिनी लिहायला सुरूवात केली. पुढे २०१० सालच्या जूनमध्ये मी का लिहू लागलो त्याचे कारण हुडकू लागलो. तेव्हा लक्षात आलेली कारणे एका कवितेतच लिहून ठेवलेली आहेत.

लिहिली कशाला अनुदिनी?

आजूस नाही मित्र दिसला, बाजूस ना मैत्रीण दिसे ।
सर्वकाळी जाल-संजीवित, हे जीवन असे ॥ धृ ॥ 

माणूस नाही दूरवरही, ही नोकरी वैरीण असे ।
रम्य काही आठवावे, सांगू परी कोणा कसे ॥ १ ॥ 

आश्चर्य वाटे खूप कधी, लागे कशाचे तरी पिसे ।
गूज ज्याला ऐकवावे, ऐसा कुणीही ना दिसे ॥ २ ॥ 

कधी दाटले नैराश्य सारे, वाट अश्रूस ना मिळे ।
काढू भडास, होऊ रिते, पण ऐकण्या कुणी ना दिसे ॥ ३ ॥ 

कधी जीवनाने शिकवला, कुठला धडा मज कौतुके ।
सांगू असे वाटे कुणाला, सांगण्या कुणी ना मिळे ॥ ४ ॥ 

मग उघडली मी अनुदिनी, लिहिण्यास जणू दैनंदिनी ।
जे वाटले, लिहीले इथे, त्या आज वाचक लाभले ॥ ५ ॥ 

या लेखनात एक मोठा हिस्सा माझ्या प्रवासवर्णनांचा आहे. ’उडिशा दर्शन’, ’मेवाड दर्शन’, ’ओंकारेश्वर दर्शन’, ’उत्तराखंडाची सहल’, ’कोकण सहलीच्या निमित्ताने’, ’सिक्कीमची सहल’, ’मी पाहिलेले जयपूर’, ’मेळघाट २०१२-१३’, ’अंदमानी सहल’, ’सरसगडची सुरस सहल’, ’अक्षरधाम मंदिर नवी दिल्ली’, ’दिल्ली दर्शन’ इत्यादी लेखमालांनी तो समृद्ध झालेला आहे. हे लेख ’मायबोली’, ’मनोगत’, ’मिसळपाव’, ’ऐसी अक्षरे’ इत्यादी संकेतस्थळांवरही त्या त्या काळी लिहिले होतेच. तिथेही ते खूप लोकप्रिय झाले होते.

पुस्तक परिचय/ परीक्षण या सदरातही सात आठ पुस्तकांची माहिती मी अनुदिनीवर लिहिलेली आहे. मी वाचलेली आणि मला आवडलेली ही पुस्तके आहेत. पूर्वीच्या काळी पुस्तकांना जे स्थान होते तेच आजच्या काळात ’अनुदिनीं’ना प्राप्त झालेले आहे. त्यामुळे इतरांचे महाजालीय लेखन वाचणे हा छंदही मला जडला. खूप आवडलेले लेखन इतरांपर्यंत पोहोचविण्याकरता मग त्या ’अनुदिनींचा परिचय’ही लिहिला गेला असेही अनेक परिचय इथे आढळून येतील.

’होर्मसजी जहांगीर भाभा’, ’होमी नुसेरवानजी सेठना’, ’सत्येंद्रनाथ बोस’, ’विनोबा भावे यांची १२५-वी जयंती’, ’विक्रम साराभाईंची जन्मशताब्दी’, ’विकसित भारताची संकल्पना (डॉ. अब्दुल कलाम)’, ’राष्ट्रीय डॉक्टर दिवस’, ’राजा भर्तृहरी’, ’मेकॉले जिंकला आहे’, ’महिला वैज्ञानिक अनुपमा कुलकर्णी’, ’मला भावलेले भाभा’, ’पहिल्या अणुस्फोटक-प्रकल्पाचा मुख्याधिकारीः जनरल लेस्ली ग्रुव्हज’, ’पद्मभूषण ई. श्रीधरन यांस मानाचा मुजरा’, ’तात्या अभ्यंकरांना सद्गती’, ’डॉ.शेखर बसू’, ’डॉ.शांतीस्वरूप भटनागर’, ’जलतज्ञ माधव आत्माराम चितळे’, ’जनार्दनस्वामी’, ’जनार्दनस्वामींचे समाजकार्य’, ’कवी माधव ज्युलियन यांचा जन्मदिन’, ’ओजशंकराची कहाणी’, ’अंतराळ शास्त्रज्ञ कल्पना चावला’, ’अणुशास्त्रज्ञ शेखर बसू यांचे निधन’, ’मेरी स्तोत्र’, ’सिमोल्लंघनी ट्रेक’ इत्यादी व्यक्तिचित्रणात्मक अभ्यासपूर्ण लेखही या अनुदिनीचा एक मोठा हिस्सा आहेत.

विख्यात विडंबित कविता, त्यांच्या कविंचे परिचय, त्यांच्या संबंधित मूळ कविता, त्यांच्याही कविंचे परिचय असे सर्व असलेले सहा परिपूर्ण लेख यात आहेत. मनोगत डॉट कॉम वर अनेक हिंदी गीतांचे मी मराठी अनुवाद केलेले आहेत. त्यावर निरनिराळ्या मुद्यांवर टीका होत होती. तिला उत्तर देण्याकरता मी ’मनोगत’च्या एका वाढदिवशी, एक लेख लिहिलेला होता, “पद्यानुवादांचा रसास्वाद”. त्याचाही समावेश या अनुदिनीत केलेला आहे.

माझी शाळा, माझे महाविद्यालय, माझे अणुऊर्जा खाते यांवरीलही अनेक लेख या संग्रहात आहेत. ’काव्यलेखनाची लोकप्रिय वृत्ते’, ’असा धरी छंद’ इत्यादी छंदशास्त्रावरीलही अनेक लेख यात समाविष्ट आहेत.

यांव्यतिरिक्त अनेक प्रासंगिक लेखांनी हा संग्रह समृद्ध झालेला आहे. त्यामुळे एक एक लेख सुट्ट्यानेच का नमूद करू नये, असे वाटल्याने इथे सारी अनुक्रमणिकाच खाली सादर करत आहे. गेल्या चौदा वर्षांत लिहिलेले एकूण २३२ लेख त्यात सामील आहेत. एक एक लेख सरासरीने चार पाच पानांचा असू शकेल. असा हा सुमारे हजार पानी मजकूर आहे.

ही संचिका ’अनुदिनीवर’ पी.डी.एफ. स्वरूपात कायम असेल. तिथून ती अधोभारित (डाऊनलोड) करून तुम्हाला आपापल्या मोबाईलवर साठवता येईल. केव्हाही ती उघडून खालील अनुक्रमणिका न्याहाळता येईल आणि विशेष म्हणजे मोबाईलवरून त्यावर टिचकी मारताच महाजालावर जाऊन तो लेख वाचताही येईल.

तेव्हा माजी, आजी आणि भावी वाचकहो आपण हे वाचलेत याचा मला अपार आनंद आहे. या सारसंचिताचा आपण मनसोक्त लाभ घ्यावा. आस्वाद घ्यावा. माझ्या लेखनावर असाच लोभ करावा हीच प्रार्थना! आज दीड लाख संख्या पार करणारी ही अनुदिनी, भविष्यात दहा लाख वाचनसंख्याही सहज पार करो असा आशीर्वादही द्यावात ही विनंती!! आपला लोभ आहेच निरंतर वाढता राहो हीच सदिच्छा.



२०२१-०५-२६

डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी: शोकसंदेश

 डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी
(जन्मः २५-०४-१९४६, मृत्यूः २३-०५-२०२१)

https://dae.gov.in/writereaddata/Obituary_Dr_Srikumar_Banerjee.pdf

रविवार दिनांक २३-०५-२०२१ रोजी पहाटे तीन वाजता हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी यांचे देहावसान झाल्यामुळे, अणुऊर्जाविभागाने एक नेता, एक शास्त्रज्ञ आणि एक स्नेहल सुहृद गमावलेला आहे. डॉ. बॅनर्जी हे २००९ ते २०१२ दरम्यान भारत सरकारच्या अणुऊर्जाविभागाचे सचिव आणि अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष होते. ४० वर्षांहून अधिक वर्षे विस्तारलेल्या त्यांच्या देदिप्यमान कार्यकाळात त्यांनी, भारतीय आण्विक कार्यक्रमाबाबत अनेक महत्त्वाच्या पदांवर सेवा केली. २००४ साली भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक होण्यापूर्वी ते केंद्राच्याच पदार्थविज्ञान गटाचे संचालक होते.

डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जी हे विख्यात भारतीय धात्विकी संशोधक आणि विद्वान होते. २५ एप्रिल १९४६ रोजी, कोलकाता येथे, श्रीमती शांती आणि श्रीमान नारायण बॅनर्जी यांचे पोटी त्यांचा जन्म झाला. बी.टेक. ही धात्विकी अभियांत्रिकीतील पदवी त्यांनी आय.आय.टी. खरगपूर येथून १९६७ साली प्राप्त केली. भाभा अणुसंशोधन केंद्राच्या प्रशालेच्या ११-व्या तुकडीतून, १९६८ साली, ते भाभा अणुसंशोधन केंद्राच्या धात्विकी प्रभागात रुजू झाले. १९७४ साली त्यांनी आय.आय.टी. खरगपूर येथूनच पी.एच.डी. पदवी प्राप्त केली. इंग्लंडमधील ब्रायटन येथील ससेक्स विद्यापीठाचे ते ज्येष्ठ अतिथी सदस्य होते. मॅक्स प्लँक इन्स्टिट्यूट फॉर मेटल रिसर्च, स्टुटगार्ट, जर्मनीचे १९७९ ते १९८० दरम्यान ते हम्बोल्ट-सन्माननीय सदस्य होते. याशिवाय त्यांनी अमेरिकेतील सिनसिनाटी आणि ओहिओ स्टेट विद्यापीठांतूनही अतिथी प्राध्यापक म्हणून अनेक कार्यकाळांत काम केले होते.

भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक म्हणून डॉ. बॅनर्जी यांनी; अणुइंधनचक्र, नवोन्मेषी अणुभट्टी अभिकल्पने, तसेच प्रारण आणि समस्थानिक तंत्रांचा कृषी, आरोग्य, अन्नप्रक्रियण आणि उद्योग क्षेत्रांतील वापर, यांबाबतचे संशोधन संघटित केले. अणुइंधनचक्राच्या आघाडीच्या आणि पिछाडीच्या अशा दोन्हीही क्षेत्रांतील सामर्थ्य उभारणीची अनेक कार्ये त्यांनी सुरू केली. ३० एप्रिल २०१२ रोजी त्यांना, भारत सरकारच्या अणुऊर्जाविभागाचे सचिव आणि अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष म्हणून अवकाश प्राप्त झाला. भाभा अणुसंशोधन केंद्रात ते ’होमी भाभा अध्यासनाचे प्राध्यापक’ म्हणूनही कार्यरत होते. मुंबईतील अणुऊर्जा विभागाच्या ’होमी भाभा राष्ट्रीय संस्थे’चे कुलगुरू म्हणूनही त्यांनी काम केले. २०१२ ते २०१७ दरम्यान त्यांनी काश्मिरातील श्रीनगर येथील केंद्रिय विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणूनही कार्य केले. डॉ. बॅनर्जी हे अणुऊर्जाविभागाच्या ’अणुविज्ञानातील संशोधन मंडळा’चेही अध्यक्ष होते.

डॉ. बॅनर्जी यांनी मार्टेन्सिटिक परिवर्तने, त्वरित संघनन, ओमेगा परिवर्तने, अर्ध-स्फटिकी घन,  आकारस्मृती मिश्रधातू (शेप-मेमरी अलॉईज), उष्मा-यांत्रिकी प्रक्रियेतून आण्विक संरचनात्मक पदार्थांच्या सूक्ष्मसंरचना आणि पोत साधन, तसेच सुविहित-विस्कळित परिवर्तनांवरील प्रारणप्रभाव इत्यादी क्षेत्रांत पथदर्शी कार्य केले. ४०० हून अधिक शोधनिबंधांचे श्रेय त्यांच्या गाठीस आहे. ’फेज ट्रान्सफॉर्मेशनः एक्झाम्पल्स फ्रॉम टायटॅनियम अँड झिर्कोनियम अलॉईज’ हे पुस्तक त्यांनी लिहिलेले आहे. यासोबतच त्यांनी इतर आठ पुस्तकांचे सहसंपादनही केलेले आहे.

पदार्थविज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांच्या चिरजीवी योगदानाच्या गौरवार्थ डॉ. बॅनर्जी यांना अनेक प्रतिष्ठित राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सन्मान प्राप्त झाले. त्यांत ’इन्सा यंग सायंटिस्ट अवार्ड’, ऍक्टा मेटॅलर्जिका आऊटस्टॅन्डिंग पेपर अवार्ड, अभियांत्रिकी विज्ञानांतील शांतीस्वरूप भटनागर अवार्ड-१९८९, इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मेटल्स या संस्थेचे जी.डी.बिर्ला सुवर्णपदक, ’इन्सा प्राईझ फॉर मटेरिअल सायन्स’, अलेक्झांडर व्हॉन हम्बोल्ट रिसर्च अवार्ड, ’इन्सा’चे प्रो. ब्रह्मप्रकाश मेमोरिअल मेडल-२००४, इंडियन सायन्स काँग्रेस असोसिएशनचे ’एक्सलन्स इन सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी अवार्ड’, राममोहन मिशनचा राममोहन पुरस्कार-२०१०, सी.एन.आर.राव प्राईझ इन ऍडव्हान्स मटेरिअल्स, प्रेसिडेन्शिअल सायटेशन ऑफ अमेरिकन न्युक्लिअर सोसायटी, पोलाद मंत्रालयाचे नॅशनल मेटॅलर्जिस्ट अवार्ड-२०१०, डब्ल्यू.जे.क्रोल झिर्कोनियम मेडल अवार्ड फ्रॉम अमेरिकन सोसायटी फॉर टेस्टिंग मटेरिअल्स (ए.एस.टी.एम.); आणि रॉबर्ट काह्न मेमोरिअल अवार्ड इत्यादींचा समावेश आहे. त्यांना ११ निरनिराळ्या विद्यापीठांनी सन्माननीय ’डॉक्टर ऑफ सायन्स’ पदव्या दिलेल्या आहेत. इंडियन अकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे ते निर्वाचित सदस्य होते. इंडियन नॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे ते सन्माननीय सदस्य होते. इंडियन नॅशनल सायन्स अकॅडमीचे ते सन्माननीय सदस्य होते. इंडियन नॅशनल अकॅडमी ऑफ इंजिनिअरिंगचे ते सन्माननीय सदस्य होते. थर्ड वर्ल्ड अकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे ते सन्माननीय सदस्य होते आणि इंटरनॅशनल न्युक्लिअर एनर्जी अकॅडमीचे ते सन्माननीय सदस्य होते.

भारतीय अणुऊर्जा कार्यक्रमातील त्यांच्या सर्वोत्कृष्ट शास्त्रीय सहभागाच्या सन्मानार्थ भारत सरकारने डॉ. बॅनर्जी यांना २००५ साली पद्मश्री पदवी बहाल केली.

अणुऊर्जाविभागाचे कर्मचारी, डॉ. बॅनर्जी यांच्या पत्नी श्रीमती रंजना बॅनर्जी आणि पुत्र श्री. राजर्षी बॅनर्जी यांचे दुःखात सहभागी आहेत. सर्वशक्तिमान सृष्टिकर्ता त्यांचे कुटुंबियांस हे दुःख सोसण्याचे धैर्य देवो. मृतात्म्यास सद्गती लाभो. एक थोर विद्वान, समर्पित शास्त्रज्ञ आणि विनम्र माणूस आज आपण गमावला आहे. डॉ. श्रीकुमार बॅनर्जींच्या संपर्कात जे जे आलेले होते त्यांच्या ते कायमच हृदयात राहतील.