२०२२-०५-१६

वैशाख पौर्णिमेचे माहात्म्य

कूर्मजयंती

ज्या दिवशी भगवान विष्णूंनी कासवाचा (कूर्म) अवतार घेतला त्या दिवसाची आठवण करून देणारा हा दिवस आहे. कूर्म वा 'कच्छप अवतार' हा श्रीविष्णूंच्या दशावतारांपैकी दुसरा अवतार मानला जातो. देव आणि दानवांनी अमृतप्राप्तीसाठी क्षीरसागरात मंथन केले होते. मंदार पर्वताची रवी आणि वासुकी नागाची दोरी केली होती. आपापसातले मतभेद विसरून देव-दैत्यांनी मंदार पर्वत जोर लावून उखडला आणि समुद्रात उभा करायचा प्रयत्‍न केला. परंतु पर्वत पाण्यात बुडायला लागला. शेवटी भगवान विष्णूंनी कासवाचे रूप, म्हणजे कूर्मावतार धारण केला आणि समुद्रात जाऊन मंदार पर्वताला खालून आधार दिला. कूर्माच्या पाठीवर मंदार पर्वताची रवी फिरू लागली आणि समुद्रमंथन शक्य झाले. ही घटना ज्या दिवशी घडली त्या दिवशी म्हणजे वैशाख पौर्णिमेला कूर्म जयंती साजरी होते.

बुद्ध पौर्णिमा

पुढे वैशाख पौर्णिमेलाच गौतम बुद्ध (जन्मः इसवीसनपूर्व ५६३ वर्षे; निर्वाणः इसवीसनपूर्व ४८३ वर्षे) यांचा जन्म लुम्बिनी येथे झाला. वयाच्या ३५-व्या वर्षी म्हणजेच इसवीसनपूर्व ५२८ वर्षे, बुद्धगया येथील बोधीवृक्षाखाली त्यांना वैशाख पौर्णिमेलाच ज्ञानप्राप्ती झाली होती. तसेच, वयाच्या ८०-व्या वर्षी, इसवीसनपूर्व ४८३ वर्षे, वैशाख पौर्णिमेलाच कुशीनगर येथे गौतम बुद्धांचे निर्वाण झाले. गौतम बुद्ध हे श्रीविष्णूंच्या दशावतारांपैकी नववा अवतार मानले जातात.

भारतातील बुद्धजयंतीचा इतिहास

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (जन्मः१४ एप्रिल १८९१ मृत्यूः६ डिसेंबर १९५६) यांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक बुद्ध जयंती, दिल्ली येथे साजरी झाली. म्हणून ते भारतातील सार्वजनिक बुद्धजयंती महोत्सवाचे प्रणेते ठरतात. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्धजयंतीनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली.

बुद्धजयंती किंवा बुद्ध पौर्णिमा हा बौद्ध धर्मीयांचा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. हा सण जगभरात विशेषतः भारतात वैशाख पोर्णिमेच्या दिवशी साजरा केला जातो. आपल्या मानवतावादी आणि विज्ञानवादी धम्म सिद्धांतांमुळे तथागत बुद्धांना जगातील महापुरुष आणि गुरू मानले जाते. बौद्ध धर्मीयांची मोठ्या प्रमाणावर संख्या असणाऱ्या चीन, जपान, व्हिएतनाम, थायलंड,  भारत,  म्यानमार,  श्रीलंका, सिंगापूर, अमेरिका, कंबोडिया, मलेशिया, नेपाळ, इंडोनेशिया या देशांसह, सुमारे १८० देशांतील बौद्ध लोक हा सण उत्साहात साजरा करतात. यातील अनेक देशात बुद्ध जयंतीची सार्वजनिक सुट्टी असते. भारतात देखील बुद्ध पौर्णिमेनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी असते.

चार आर्यसत्ये

प्रथमावस्थेतील बौद्ध धर्म हा अगदी साधा, समजण्यास सोपा, नैतिक तत्त्वांवर भिस्त ठेवणारा; मानवता, करुणा आणि समानता यांचा पुरस्कार करणारा असा होता. या काळात बुद्ध हा असामान्य गुणवत्ता असलेला, पण मानवदेह धारण करणाराच मानला जात होता. या जगात अबाधित सत्ये कोणती आहेत आणि जगाचे रहाटगाडगे कसे चालते, यासबंधीचे ज्ञान त्यांना बोधिवृक्षाखाली प्राप्‍त झाले. त्यांना प्रथम चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार झाला. त्याआधारे त्यांनी जगास, दुःखनिवारणाचा जो आचारधर्म सांगितला, त्यालाच ’बौद्ध धर्म’ असे म्हणतात. ती चार आर्यसत्ये पुढीलप्रमाणे आहेत.


१. दुःख सर्वत्र पसरलेले आहे.
२. हाव हे सर्व दुःखांचे मूळ आहे.
३. हाव नाहीशी केली तर दुःखही नाहीसे होऊ शकते.
४. हाव नाहीशी करण्याचा मार्गही असलाच पाहिजे. 

“बुद्धं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि. हाच सनातन धर्म आहे.” अशा प्रकारची प्रार्थना बौद्ध धर्मात केली जाते. सामान्यतः ’बुद्धा’चे म्हणजे विद्वानाचे म्हणणे मानावे. बुद्ध कदाचित भिकार्‍यास भीक देऊ नका असे म्हणेल, कारण भीक दिल्यास माणसे आळशी होतात. मात्र ’धर्म’ करुणेचा मार्ग सांगेल. त्यास दया दाखवावी म्हणेल. अशा प्रसंगी ’धर्मा’चे ऐकावे. मात्र करुणेच्या मार्गाने जात असता समूहच आळशी झाला, तर चालणार नाही. म्हणून संघाचा त्यास विरोधच असेल. अशा प्रसंगी ’संघा’चे ऐकावे. यात जे सर्व प्राणीमात्रांच्या हितकारक असेल तेच करावे. अनुक्रमे ’बुद्ध’, ’धर्म’ आणि ’संघ’ सांगेल तसेच वागावे असे बौद्ध धर्मात सांगितलेले आहे. त्यामुळे ’हाव’ नियंत्रणात राहून मानवी जीवनातील दुःख नाहीसे होऊ शकेल.

बुद्ध हसला

डॉ. होमी सेठना
(जन्मः २४ ऑगस्ट १९२३, मृत्यूः५ सप्टेंबर २०१०)

१८ मे १९७४ रोजी, १९७४ सालच्या बुद्ध पौर्णिमेला, भारताने पहिला चाचणी अणुस्फोट केला होता. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी, अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष डॉ. होमी सेठना आणि भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक डॉ. राजा रामण्णा यांच्या नेतृत्वाखाली हा स्फोट करण्यात आला. या घटनेचे वर्णन ’बुद्ध हसला’ असे करण्यात आले. या घटनेनंतर सारे जग भारताच्या या अणुसामर्थ्याने विस्मयचकित झाले. आपल्याहून भारताने वरचढ होऊ नये म्हणून, अनेक देशांनी भारतास उच्चतम तंत्रज्ञान देणे बंद केले. त्याचा परिणाम होऊन भारत असमर्थच राहील, असे त्यांना वाटत होते. मात्र तसे झाले नाही. भारताने स्वबळावर ’महासंगणक (सुपरकॉम्प्युटर)’, ’निम्नतापी (क्रायोजनिक)’ तंत्रे, ’प्रक्षेपणास्त्रे (मिझाईल्स)’, ’भूस्थिर उपग्रह (जिओस्टेशनरी सॅटेलाईटस)’ इत्यादी क्षेत्रांत अभूतपूर्व प्रगती स्वबळावरच केली.

अण्वस्त्रसुसज्जता

डॉ. राजगोपाल चिदंबरम (जन्मः १२ नोव्हें.१९३६, चेन्नई)

१९७४ साली पोखरण येथे चाचणी करण्यात आलेल्या अणुविस्फोटक साधनाकरता अंतर्स्फोटाची पद्धत डॉ. राजगोपाल चिदंबरम यांनीच विकसित केली होती. याकरता त्यांनी, संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेसोबतच्या घट्ट परस्पर समन्वयातून, भाभा अणुसंशोधन केंद्रात धक्कालहरींचे (शॉकवेव्हजचे) संशोधन सुरू केले. १९९८-च्या अणुचाचण्यांकरता त्यांनी अत्यंत सुटसुटीत अंतर्स्फोटक प्रणाली उपयोगात आणली, जिचे रूपांतरण पुढे अण्वस्त्रांत करता आले.

११ मे १९९८ रोजी, बुद्ध पौर्णिमेलाच भारताने पुन्हा एकदा चाचणी अणुस्फोट केले. तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी, अणुऊर्जाआयोगाचे अध्यक्ष डॉ. राजगोपाल चिदंबरम आणि भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक डॉ. अनिल काकोडकर यांच्या नेतृत्वाखाली हे स्फोट करण्यात आले. विलक्षण गोपनीयता पाळून हे स्फोट घडवले गेले. या स्फोटांनंतर भारतात काहीही करण्याचे सामर्थ्य आहे, असा विश्वास भारतीय जनमानसात निर्माण झाला.

अणुस्फोटांचे जादुगारः डॉ. राजगोपाल चिदंबरम

जादूगार जसे जना भुलवतो शोधून युक्ती नवी
तैसे दंग चिदंबरं करवुनी योजीति सार्‍या कृती ।
झाले स्फोट कळे, नियोजन कधी झाले कुणा ना कळे
झाली पूर्व तयारिही कशि, कुणी काही न संवेदले ॥ १ ॥ 

धक्का जो बसला जगास सगळे गेले विरोधातही
रोखील्या रसदा युरेनियमच्या तंत्रे न देती नवी ।
राष्ट्रा लागत ते इथेच घडुनी संशोध नेला पुढे
केले सज्ज स्वराष्ट्र ठोस दिधला विश्वास चोहीकडे ॥ २ ॥ 

आम्हीही अणु अस्त्र धारण करू, होऊन विश्वा गुरू
आम्हीही अणुला विभक्त करुनी, ऊर्जा अणूची वरू ।
आम्ही शांति उगा न सोडु तरीही, धाका न सोसू जनी
हा संदेश चिदंबरं विखुरती, स्फोटा करूनी रणी ॥ ३ ॥ 

अशा प्रकारे आधुनिक भारतास विश्वगुरू होण्यास उपकारक ठरणार्‍या वरील घटना वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडून आल्याने, आपल्याकरता या दिवसाचे मोल अनमोल आहे. त्यामुळे बुद्धपौर्णिमा साजरी करत असतांना आपण सगळ्यांनीच, आपल्या सनातन सामर्थ्यांना उजागर करणार्‍या या घटनांची स्मृती जागवून, भविष्यात त्यांना आणखीही सन्मान देणार्‍या घटना घडवून आणण्यास प्रवृत्त व्हावे हीच सदिच्छा. येती वैशाख पौर्णिमा सोमवार दिनांक १६ मे २०२२ रोजी आहे. त्या दिवसाकरता आपणा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!

पूर्वप्रसिद्धीः ठाणे येथील विद्याप्रसारक मंडळाच्या ’दिशा’ या मासिकाचा मे-२०२२ चा अंक.

२०२२-०५-०३

परशुरामा आठवावे

आज अक्षय्यतृतिया! परशुराम जयंती!
त्यानिमित्ताने ही परशुरामांचे गुणगान करणारी कविता.



मनुज घडत जी, ती, संस्कृती ओळखाया ।
खरच परशुरामा, आठवावे जगी या ॥ धृ ॥

उपजत जमदग्नी-रेणुका पुत्र होता
शिकत पठत विद्या, कर्तबे सिद्ध झाला ।
गणपति परशू दे, तोषुनी ज्या तपाला
खरच परशुरामा, आठवावे तपी त्या ॥ १ ॥ 

शिवसमिपहि गेला, ध्यान, व्यासंग केला
वरद शिवहि त्याला, देत पाशूपतास्त्रा ।
प्रखर तप जयाचे, शक्ति देई जया त्या
खरच परशुरामा, आठवावे तपी त्या ॥ २ ॥ 

सुरभि हरुन नेई, कार्तवीर्याचि सेना
न नृपति कुणि ऐसा, गांजतो जो प्रजेला ।
मद हरण तयाचे, शक्तिने जो करी त्या
खरच परशुरामा, आठवावे जगी या ॥ ३ ॥ 

वधुन खल नृपांना, मुक्ति दे जो प्रजेला
न धरत परि मोहा, भूमि दे तो गुरूला ।
वसत हरुन भूमी, सागरा हारवी त्या
खरच परशुरामा, आठवावे जगी या ॥ ४ ॥ 

अपर जलज भूमी, हेरली डोंगरीची
सतत वसति केली, कोकणी त्या महेंद्री ।
शिकवत गुण राहे, भूमि समृद्ध कर्ता
खरच परशुरामा, आठवावे जगी त्या ॥ ५ ॥ 

नरेंद्र गोळे २०२०१२१३

मालिनी (अक्षरे-१५, यती-८,७)
न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैः   
नमन नमन माना, वा यमाचा यमाचा

२०२२-०४-१८

’वेदांचे यथार्थ स्वरूप’ पुस्तक प्रकाशित झाले!

’वेदांचे यथार्थ स्वरूप’ पुस्तक प्रकाशित झाले!

मूळ हिंदी ग्रंथकारः पंडित धर्मदेव विद्यामार्तंड
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे

वागावे जगती कसे कथतसे तो 'धर्म' आहे जगी
सांगे 'धर्म' खरा 'श्रुती'मधुन जो तो 'वेद' जाणा जगी ।
आले ज्ञान खरे 'श्रुतीं'त कधि ते कोणीहि ना जाणती
आले ज्ञान 'श्रुतीं'तुनी 'स्मृति'त ते 'पाठांतरे' त्यापुढे ॥ 

'वेदां'चे निजरूप काय असते? कैसा असे 'धर्म' तो?
आदी अंत अनूभवास नसतो ही संपदा आगमी ।
सत्याचे वदते स्वरूप, निरुपे विज्ञान सारे खरे
घ्या हो घ्या समजून 'वेद' सगळे शास्त्रार्थ ते नेमके ॥ - नरेंद्र गोळे २०२११०२५

अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा।
आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः॥ - महाभारत शांतिपर्व अध्याय-२३२.२४. 

आदीअंतविना नित्या, दिली बोली स्वयंभुवे।
आद्य वेदमयी भाषा, जिने सारेच प्रेरित॥ - अनुष्टुप्‌ 

पक्षांना निरनिराळे वैशिष्ट्यपूर्ण आवाज काढण्याचे कोण शिकवतो? मानवांना जन्मतः रडायला कोण शिकवतो? हे ध्वनी आपोआपच उमटत असतात. त्याची प्रेरणा स्वयंभूवच असते. त्याचप्रमाणे सर्वात आधी प्रकटलेली स्वयंभूव मानवी भाषा संस्कृत आहे. ही संस्कृत भाषा, आपल्या जाणिवा इतिहासात पोहोचतात त्याहीपूर्वीपासून संस्कृतच आहे. तेव्हापासूनच तिच्यात वेद विद्यमान आहेत. ती वेदमयी आहे. तिच्याद्वारेच व्यक्त होण्याकरता या विश्वातील सारेच लोक प्रेरित आहेत. मानवी कंठातून उमटू शकणार्‍या एकूण सर्वच ध्वनींना वर्ण किंवा मूळ अक्षरे म्हटले जाते. वर्ण हे भाषेचे सर्वात लहान एकक असतात. संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत [१]. परंपरेनुसार असे मानले जाते की, सनक आदी सिद्धांच्या ईप्सितांच्या पूर्ततेकरता नटराज महेश्वराने आपल्या ’नृत्ता [२]’ च्या समाप्तीप्रसंगी डमरूचे १४ नाद केले. त्यातून १४ ध्वनीसूत्रे [३] पाणिनींना प्राप्त झाली. त्यांच्या विघटनाद्वारे पाणिनींनी वर्णमाला निर्माण केली. त्यातील बावीस स्वर र्‍हस्व, दीर्घ आणि प्लुत कालावधीत उच्चारले जातात [४]. ती सारीच कहाणी ’संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत [५]’ या लेखात शब्दबद्ध केलेली आहे.

मूळ संस्कृत श्लोकः
नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्‍कां नवपञ्चवारम् ।
उद्धर्तुकाम: सनकादिसिद्धानेतद् विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥ - उपजाती 

नृत्ताअखेरी नटराजियाने चौदा निनादे डमरू ध्वनीने ।
सिद्धांस ईप्सीत मिळो म्हणोनी निर्माण केले शिवसूत्रजाळे ॥ - इंद्रवज्रा 

वेदविद्याही संस्कृतच्या उगमापासूनच ज्ञात आहे. उगम कधी झाला तो काळ, मानवास ज्ञात इतिहासाच्या पलीकडली गोष्ट आहे. मात्र वेदांत काय आहे? ही गोष्ट जर आज प्रत्येकास आपापल्या मायबोलींतून कळली तर आपल्या सगळ्यांच्याच जीवनात आमूलाग्र क्रांती घडून येईल यात शंकाच नाही. कारण, आपल्या परंपरेत वेदविद्येस अपौरुषेय मानले जाते, अनादिनिधना मानले जाते, अनैतिहासिक मानले जाते, सर्व प्राणिमात्रांना कोणत्याही भेदभावांविना मुक्तस्वरुपाने शिकण्यास योग्य समजले जाते. सर्व प्राणिमात्रांना परस्परांच्या सुखमय सहजीवनाकरता जसे वर्तन योग्य आहे, त्यास ’ऋत’ मानले जाते. ’ऋतं वच्मि’, ’सत्यं वच्मि’ असे संकल्प तर आपण रोजच करत असतो. हे सर्व वेदविद्येच्या आपल्या संस्कृतीत रुजलेले असण्याचेच पर्यवसान आहे.



मात्र जी विद्या नाही, ती अविद्या असते. मानवी स्वार्थी बुद्धीला साजेसे वागायला ती शिकवते. हिंसेला उद्युक्त करते. नशापाणी करण्यास उद्युक्त करते. निंदाव्यंजनास उद्युक्त करते. त्यामुळे वेदमय सत्यधर्मात जे कधीच सांगितलेले नव्हते, ते तसे सांगितलेले असल्याचा अपप्रचार आपल्याच मध्यकालीन आचार्यांनी केला. पाश्चात्य विद्वानांचे हाती ते आयतेच कोलीत मिळाले. या सार्‍याचे पर्यवसान होऊन ’वेदिक एज’ नावाचे पुस्तक [६], श्री. कन्हैय्यालाल मुन्शी यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय विद्या भवनने १९५१ साली प्रस्तुत केले. यात वेदांची ओळख करून दिलेली असल्याने, अनेक विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमांतही ते नियुक्त झाले. मात्र उपरोल्लेखित अविद्येचा शिरकाव त्यात झालेला असल्याने, अविद्येचाच अनिर्बंध प्रचार व प्रसार सुरू झाला. त्यामुळे आर्य समाजी विद्वानांना त्याचा प्रतिवाद करणे गरजेचे वाटले. पंडित धर्मदेव विद्यामार्तंड यांनी हे आपल्या उत्तर आयुष्यातील एक प्रमुख कर्तव्य समजून त्या दृष्टीने ’वेदिक एज’ पुस्तकाचाच नव्हे, तर ’वेदांच्या यथार्थ स्वरूपा’चाही सर्वंकष अभ्यास केला. १९५७ साली ’वेदों का यथार्थ स्वरूप’ या शीर्षकाने आर्य प्रतिनिधिसभा, पंजाब यांनी हा सर्व अभ्यास प्रकाशित केला.

सत्यधर्म प्रतिपालक श्री. रणजित चांदवले, पुणे यांना असे वाटले की, या ग्रंथाचा मराठी अनुवाद सिद्ध केला तर खूप मोलाचे ठरेल. करोनाकाळातच माझे चर्यापुस्तकभिंतीवरले लेख वाचून त्यांना असेही वाटले की, कदाचित मी असा मराठी अनुवाद करू शकेन. त्यांनी मला विचारले? मला हा विषयच माझ्या आवडीचा वाटला. मी होकार दिला. खरे तर त्यांनी माझ्यावर हा फारच मोठा विश्वास दाखवलेला होता. मीही माझा सर्व वेळ देऊन, उण्यापुर्‍या पाच महिन्यांच्या प्रयत्नांनी, हा अनुवाद सिद्धही केला.

मात्र मूळ वैदिक ऋचा संस्कृतात. त्यावर भाष्य करणारे १९५१ साली प्रकाशित ’वेदिक एज’ हे पुस्तक इंग्रजीत. त्याचा प्रतिवाद करणारे १९५७ साली प्रकाशित झालेले ’वेदों का यथार्थ स्वरूप’ हिंदीत. आता त्याचा मी करत असलेला अनुवाद माय मराठीत. असे असल्याने या सर्व भाषांतील उद्धृते पदोपदी आलेली आहेत. अनुवाद करतांना सुमारे सत्तर वर्षांपूर्वीच्या हिंदी, इंग्रजी भाषा समजून घेतांना तारांबळ उडालेली. त्याशिवाय कन्नड, तेलुगू, तामिळ आणि मल्याळम भाषांतील देवनागरीत लिहिलेली उद्धृतेही या पुस्तकात आहेतच. त्यामुळे त्या त्या प्रत्येक भाषेतील उद्धृतांची शुद्धता सांभाळणे ही तारेवरची कसरतच होती. मग संगणकीय प्रकाशनार्थ (डी.टी.पी.) मूळ संहितेच्या प्रती काढणे, ईप्सित चौकटींत त्या चिकटवणे, या प्रकारात कित्येक अक्षरांची धुळधाण उडाल्याने, झालेल्या चुका निस्तरण्याचे महत्कार्य  मोठ्या कष्टाने पार पडले.

तर महत्त्वाचे हे आहे की, एवंगुणविशिष्ट वेदांचे यथार्थ स्वरूप हे मराठी पुस्तक सर्व सोपस्कारांनी पूर्ण होऊन प्रकाशनास सिद्ध झाले. ’पंडित नरेंद्र वैदिक अनुसंधान केंद्र”, गुरुकुल आश्रम, परळी यांचेतर्फे ते प्रकाशित होत आहे. त्यांचा, ब्रह्ममुनी वानप्रस्थी गौरवसोहळा हा ३ दिवसीय कार्यक्रम १५ ते १७ एप्रिल २०२२ दरम्यान परळी येथे आयोजित करण्यात आलेला होता. त्याचा एक भाग म्हणून, १७-०४-२०२२ रोजी परळी येथे ’वेदांचे यथार्थ स्वरूप’ ग्रंथ प्रकाशित झाला. या प्रसंगी भाजपा खासदार तसेच गुरुकुल कांगडी विद्यापीठाचे कुलाधिपती सत्यपाल सिंह, काँग्रेसचे माजी खासदार तसेच विख्यात शिक्षणतज्ञ डॅा. जनार्दन वाघमारे, बीडच्या भाजपा खासदार प्रीतमताई मुंडे हे या कार्यक्रमास उपस्थित होते.

एकूण ५६९ पृष्ठांच्या या पुस्तकाची किंमत रु.५००/- फक्त आहे. पुस्तकाच्या विक्री व वितरणाची स्वतंत्र व्यवस्था होत आहे. तरीही उगाचच वाट कशाला पाहायची? असे वाटणार्‍या, पुस्तक हवे असणार्‍या आणि खरेदू इच्छिणार्‍या वाचकांनी narendra.v.gole@gmail.com या माझ्या ई-मेलवर; आपले नाव, पत्ता, संपर्क क्रमांक आणि ई-मेल इत्यादी तपशील कळवावे ही विनंती. मी त्यांना हे पुस्तक नक्कीच मिळवून देऊ शकेन.

वर्तमान काळातही आपल्या प्राचीन वेदविद्येचे रहस्य काय आहे, ते किती मोलाचे आहे हे समजून घेण्यात हा ग्रंथ खूप उपयुक्त ठरणार आहे. आपल्या चौदा विद्या, चौसष्ट कला यांचे इतिहास जर आपल्याला जाणून घ्यायचे असतील तर, वेदवाणी संस्कृतच आपली साहाय्यक ठरणार आहे. तिची मौलिकता, भाषावैभव आणि अनुभवसंपन्नता जगात कोणत्याही मानवी भाषेत प्राप्य नाही. त्या आपल्या संस्कृतमधील अनुभवांनी संपन्न होण्याचे संकल्प करावेत याकरताही हा ग्रंथ खूप उपयुक्त ठरणार आहे.

संदर्भः

[१]  Sanskrit Varnamala, Varnmala, संस्कृत वर्णमाला, swar, vyanjan, alphabets of sanskrit, sanskrit swar https://www.youtube.com/watch?v=_wqcgri_NXs

[२]  दशरूपकानुसार नृत्त आणि नृत्य यांत फरक असतो. नृत्त ताल आणि लय यांवर आश्रित असते, तर नृत्य भावावरच आश्रित असते. National Sanskrit University, Tirupati https://www.youtube.com/watch?v=PlLfQd9JDAc

[३]  Maheshwar Sutras Achyut Karve Phonology – YouTube
https://www.youtube.com/watch?v=yGy7f4WhKjU

[४]  सरासरीने पुरूषाची हृदयस्पंदने मिनिटाला ७२ तर स्त्रियांची हृदयस्पंदने मिनिटाला ८४ या दरांनी होत असतात. त्यानुसार पाहिले तर एका हृदयस्पंदनास (अंगुष्टमुळाशी मोजलेल्या नाडीच्या ठोक्यास) पुरुषास ६०/७२=०.८३ सेकंद तर स्त्रियांना ६०/८४= ०.७१ सेकंद इतका वेळ लागत असतो. त्यामुळे पुरूष आणि स्त्री अनुक्रमे ०.८३ सेकंद आणि ०.७१ सेकंदांत एक सुटा वर्णोच्चार करू शकतात. यालाच र्‍हस्व उच्चारण कालावधी म्हणतात. याच्या दुप्पट कालावधी दीर्घ वर्णोच्चारणास लागत असतो, तर प्लुत वर्णोच्चारणास याच्या तिप्पट कालावधी लागत असतो.

[५]   संस्कृत मुळाक्षरे ६४ आहेत https://nvgole.blogspot.com/2021/05/blog-post_24.html

[६]   वेदिक एज http://ignca.gov.in/Asi_data/73904.pdf


२०२२-०३-०७

जलस्तंभ वायूभार मापक

नळीतील पाणी बादलीत उतरेल का?

एक अर्धा इंच व्यासाची, १२ मीटर लांबीची, पारदर्शक नळी पाण्याने पूर्ण भरून तिच्या दोन्ही बाजूंना बुचे लावून बंद केली. गच्चीवरून खाली अशा प्रकारे टांगली की खालचे टोक जमिनीच्या किंचित वरच राहील. मग अर्धा बादली पाणी घेऊन त्या बादलीतील पाण्यात ते खालचे टोक बुडविले आणि त्याचे बुच काढून टाकले. वरच्या टोकाचे बुच अजूनही बंदच आहे. अशा अवस्थेत त्या नळीतील पाणी, खालील बादलीत उतरेल का?

ह्या प्रश्नाचे तुमचे उत्तर काय असेल?

इटालीतील गॅलिलिओ ह्यांचे शिष्य इव्हान्जेलिस्ट टॉर्रिसेली ह्यांनी इसवीसन १६४३ साली, त्यांच्या घरी हा प्रयोग करून पाहिला होता. मात्र १२ मीटर उंचीची नळी घरातून उंच बाहेर येत असल्याने, टॉर्रिसेली काहीतरी जादूटोणा करत असतील ह्या संशयावरून शेजार्‍यांनी तो बंद पाडला होता. मग त्यांनी असा विचार केला की पार्‍याची घनता पाण्याहून १३.६ पट जास्त असते. म्हणून जर पाण्याऐवजी पारा वापरला तर नळीची उंची १ मीटरपर्यंत सीमित राहून हा प्रयोग घरातच केला जाऊ शकेल. त्याकरता त्यांनी एका बाजूने बंद असलेली, १ मीटर लांबीची काचेची नळी पार्‍याने भरून, पार्‍याच्या वाडग्यात उपडी केली. तोंडावरचे झाकण काढताच त्यातील पारा सुमारे ७६ सेंमी उंचीपर्यंत, खाली वाडग्यात उतरला. वर राहिली पोकळी’. जिला पुढे टॉर्रिसेलीची पोकळीहेच नाव पडले. १ मिमी पार्‍याच्या उंचीच्या दाबाइतक्या निखळ दाबास मग त्यांच्या सन्मानार्थ १ टॉर म्हणू लागले.


आता आपण आपल्या मूळ प्रश्नाकडे वळू या!

खालचे बुच उघडल्यावर नळीतील पाणी बादलीत उतरेल का
?

खूप लोक उतरेल म्हणतात. अनेक जण उतरणार नाही म्हणतात. प्रत्यक्षात काय होते, ते पाहण्याकरता आम्ही हाच प्रयोग केला. त्यात असे आढळून आले की, पाणी बादलीत उतरू लागते, मात्र विशिष्ट पातळी गाठताच ते आणखी खाली उतरायचे थांबते. बादलीतील पाण्याच्या पातळीपासून ह्या पातळीची उंची एक जलस्तंभ निर्माण करते, ज्याचा दाब, पाण्यातील पातळीवर अस्तित्वात असलेल्या वातावरणीय वायूंच्या दाबाइतका असतो. आमच्या बाबतीत तो ९.८ मीटर इतका आढळून आला होता. याचाच अर्थ असा की, त्या दिवसाचा, त्या वेळचा, तिथला वातावरणीय दाब ९.८ मीटर पाण्याच्या स्तंभाच्या दाबाइतकाच होता. कारण पाण्याच्या पातळीवर नळीच्या आत पाण्याचा स्तंभ असतो, आणि नळीच्या बाहेर वातावरणीय वायूंचा दाब. पाण्याच्या पातळीवर त्यांचे संतुलन झाले की, नळीतील पाणी खाली येणे थांबते. आता नळीतील पाण्याची पातळी मोजण्याकरता आम्ही तिसर्‍या मजल्यावर काही जण निरीक्षण करत असतो, तर खालून, पाण्यात असतांनाच त्या नळीत लाकडाची काडी सोडली जाते. ती पाण्याहून हलकी असल्याने तरंगत तरंगत वर वर जाते. पाण्याच्या पातळीवर जाऊन तरंगू लागते. त्यामुळे पातळीची उंची मोजणे सोपे होते.

आकाशात वातावरणीय वायूंच्याही वर काय असते? तर काहीच नसते. असते ती केवळ निर्वात (म्हणजे कोणताही वायू नसलेली) पोकळी. तसेच नळीच्या आतही पाण्याच्या पातळीच्या वरील रिकाम्या जागेत काय असते? तर केवळ निर्वात (म्हणजे कोणताही वायू नसलेली) पोकळी. हिलाच मग टॉर्रिसेली साहेबांच्या सन्मानार्थ टॉर्रिसेलीची पोकळी’ (टॉर्रिसेलीअन व्हॅक्यूम) म्हणू लागले.

लोकसाधना संस्थेतील प्रयोगात जलस्तंभाची उंची १० मीटर असल्याचे आढळून आले. डोंबिवलीत आम्हाला ही उंची ९.८ मीटर असल्याचे आढळले होते. दापोली समुद्रसपाटीपासून २४० मीटर उंचीवर आहे तर डोंबिवली १३.५ मीटर उंचीवर आहे. म्हणजेच २२६.५ मीटर उंचीच्या हवेच्या स्तंभा इतका किंवा ०.२३ मीटर पाण्याच्या स्तंभाच्या दाबाइतका  फरक दोन्हींच्या वायूभारांत असायला हवा. दापोलीतील दाब कमी असायला हवा. प्रत्यक्षात उलटेच दिसले. ह्याचे कारण प्रामुख्याने तेथील पाण्यांच्या घनतांत असले पाहिजे. दापोलीतील पाणी हलके असेल आणि डोंबिवलीतील पाणी जड असेल तरच हे शक्य आहे. यावरून सहजच एक असाही निष्कर्ष काढता येईल की, दापोलीतील पाणी अधिक शुद्ध आहे. त्यामुळे तेथे राहणे अधिक श्रेयस्कर आहे.


२०२२-०३-०३

अब्जांश घरांचे द्रष्टेः डॉ. सुरेश हावरे

१ मार्च २०२२ रोजी माझे परममित्र डॉ. सुरेश हावरे यांचा ६६-वा वाढदिवस दिमाखात साजरा झाला. बांधकाम व्यवसायातही प्रामाणिकपणा सांभाळून काम करता येते. देदिप्यमान कामगिरी करता येते. समाजात सचोटी, गुणवत्ता, परिश्रम इत्यादी सद्गुणांना प्रतिष्ठा प्राप्त करवून देता येते. हे त्यांनी आपल्या २५ हून अधिक वर्षांच्या या व्यवसायातील यशस्वी कारकीर्दीने सिद्ध केले आहे. यादरम्यान हजारो कोटी रुपयांचा प्रचंड मोठा व्याप नावारूपास आणला. शेकडो कुशल-अकुशल तरुणांना कायमस्वरूपी रोजगार मिळवून दिला.

डॉ. सुरेश हावरे हे त्यांच्या संघटना आणि प्रशासकीय कौशल्याखातर प्रशंसित असलेले एक प्रेरक व्यावसायिक प्रणेते आहेत. नागपूर विद्यापीठाचे ते रासायनिक अभियंता आहेत. मुंबई येथील भाभाअणुसंशोधनकेंद्रातून त्यांनी अणु-अभियांत्रिकीत पदव्यूत्तर प्रशिक्षण घेतलेले आहे. पुढे त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून इतिहास या विषयात एम.ए. पदवीही प्राप्त केलेली आहे. अलीकडेच मुंबई विद्यापीठाने त्यांना परवडण्यासारख्या अब्जांश घरांची निर्मितीया विषयात पी.एच.डी. प्रदान केलेली आहे. पी.एच.डी.चा शोधनिबंध असलेले पुस्तक त्यांनी जगातील १० कोटी बेघर लोकांना समर्पित केले आहे. समर्पणात ते लिहितात. एक दिवस असाही येईल की, तुमचे स्वतःचे घर असेल”. पी.एच.डी.चा शोधनिबंध आणि त्यातले शोध केवळ ग्रंथालयांच्याच उपयोगाचे ठरतात असा अनुभव असतांना; डॉ. सुरेश यांचे हे पुस्तक मात्र लोक विकत घेऊन वाचत आहेत. याचे कारण खूपच अलौकिक आहे. त्यात वर्णिलेले शोध, कधीच उपयोगात आणून त्यांनी त्यापूर्वीच शेकडो अब्जांश घरे बांधून यशस्वीरीत्या विकूनही दाखवलेली आहेत.

गुणवत्ताधारक विद्यार्थी राहिलेल्या आणि नागपूर विद्यापीठातून अभियांत्रिकीत सुवर्णपदक प्राप्त करणार्‍या डॉ. सुरेश हावरे यांनी, भारत सरकारच्या अणुऊर्जाविभागात ज्येष्ठ अणुशास्त्रज्ञ म्हणून २७ वर्षे सेवा केली. त्यादरम्यान अणु-अभियांत्रिकी विषयात, विख्यात राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय परिषदांतून त्यांनी ३७ शोधनिबंध प्रकाशित केले आहेत. आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था, व्हिएन्ना येथे त्यांनी भारतीय अणुशास्त्रज्ञांच्या एका प्रतिनिधी मंडळाचे नेतृत्वही केलेले आहे.

डॉ. हावरे हे गेल्या २५ वर्षांपासून व्यवसायात गुंतलेले असून, ’हावरे ग्रुप ऑफ कंपनीजचे मालक आहेत, तसेच त्या ग्रुपचे नेतृत्वही करत आहेत. त्यांनी अनेक परोपकारी कार्यांची मुहूर्तमेढ रोविली असून, अनेक विख्यात राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक पारितोषिकेही प्राप्त केलेली आहेत. डुईंग बिझनेस विदाऊट युअर मनी”, “उद्योग तुमचा पैसा दुसर्‍याचाआणि उद्योग करावा ऐसाया तीन पुस्तकांचे ते लेखक आहेत. भारतातील सर्वात मोठी बंदर असलेल्या जवाहरलाल नेहरू पोर्टचे ते विश्वस्त राहिलेले आहेत. भारतातील दुसर्‍या क्रमांकाच्या भव्य मंदिरसंकुलाचे -श्री.साईबाबा संस्थान ट्रस्टचे- अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी कार्य केलेले आहे. महाराष्ट्र सरकारने तेव्हा त्यांना राज्यमंत्र्याचा दर्जा दिलेला होता. असे महान उद्योजक माझे परममित्र आहेत, याचा मला सार्थ अभिमान आहे!

अब्जांश घरांचे द्रष्टेः डॉ. सुरेश हावरे

झाले डॉक्टर हावरे, परवडे तैसी घरे घेउनी
नाही केवळ शोध, बांधलि खरी, अब्जांश छोटी घरे ।
ज्यांना नाहि घरे असे जन जगी आहेत कोटी दहा
त्यांनाही सकला मिळोत सदने, ऐसी तयांची स्पृहा ॥१॥ 

होते बिल्डर भ्रष्ट आणि बदनामीने पुरे ग्रासले
प्रामाणीकपणे कुणीहि व्यवसायासी करू ना शके ।
त्यावेळीहि सुरेशजी म्हणत की खोटा न हा उद्यम
आता होउन सिद्ध ते, कळतसे, कर्तृत्वी आहे दम ॥२॥ 

श्रद्धा आणि सबूरहाच मुरला सिद्धांत ज्यांचे मनी
ते संस्थेस बरे, नियुक्त म्हणुनी केले तयां शीर्डित ।
नाना मित्र तसे, अनेक मिळती सेवेस संधी तिथे
सेवेचे पथ दोषमुक्त करता साईहि संतोषले ॥३॥






२०२२-०२-०५

जाळीमंदी पिकली करवंद

सतेज हिरव्या, उत्तम पोताच्या पानांनी बहरलेल्या काटेरी झुडपांत करवंदे लगडलेली असतात. पहिल्यांदा खोडाच्या कडाकडांनी उमटू लागलेल्या बारीक बारीक फुटव्यांना हिरव्या बिंदूबिंदूंच्या फुटीने विकसित होत जाणारा फुलोरा येतो.  आकार वाढत असतांना फुलोरा क्रमशः तांबुस, निळसर, जांभळा, पांढुरका आणि स्वच्छ पांढरा होत जातो. मग त्यातून कुंदकळ्यांसारख्या नाजूक कळ्या उमलतात. कळ्या फुलतात. त्यांतून शुभ्र पांढरी आल्हाददायक फुले पुष्पगुच्छांच्याच स्वरूपात बहरास येतात. उमलतात. मालवतात. कोमेजतात. गळून पडतात.



त्या जागी मग हिरवी कंच बारीक बारीक फळे धरू लागतात. दिसामासी वाढत जातात. भरत जातात. परिसरातून पुष्टता पावत रंग धरू लागतात. कुसुंबी, किरमिजी, काळसर जांभळी काळी होतात. अखेरीस काळी मैना वयात येते. तरतर्‍हेचे कृमी-कीटक, पशुपक्षी मग करवंदाच्या जाळ्यांतून फिरू लागतात. मधुगंधाने, रसास्वादाने तृप्त होत जातात. वेड्यासारखी अगणित संख्येत जन्म घेणारी, छोट्या छोट्या झुडुपांतील ती मधुर फळे फस्त होत जातात. करवंदीला मात्र घटत्या करवंदांची क्षितीच नसते. ती आणखी आणखी बहरतच जाते.  साप, सरड्यांपासून, बुलबुलादी पक्षी तसेच वाघही जाळ्यांत आश्रय घेतात. माणसेही करवंदाच्या मोहातून मुक्त नसतात. ती तर हिरव्या करवंदाच्या लोणच्या मुरब्ब्यांपासून तर काळ्या मैनेच्या मधुर रसास्वादास सरावलेली असतात. मानवी जीवनातील परिणय करवंदाच्या जाळ्यांतूनच तर परिणत होत नाही का? मग त्यावर गाणीही लिहिली जातात. रंगत येते.

ती सारीच रंगत, त्या झुडुपाच्या सर्व अवस्था, अशाच एका करवंदाच्या जाळीत आढळून आल्या. प्रकाशचित्राच्या तपशीलांत जाऊन पाहा. फुला फळांच्या सर्व अवस्था एकाच चित्रात साकार करण्याचे ह्या झुडपाला साधले आहे असे मला वाटले. तसेच ते तुम्हालाही आढळून येईल.

कविश्रेष्ठ माडगुळकरांनी पुढचे पाऊलचित्रपटातील ह्या गीतात,
करवंदांच्या समृद्धीचे फारच बहारीचे वर्णन केलेले आहे.

भर उन्हांत बसली धरुन सावली गुरं
न्हाइ चिंता त्यांची तिन्ही सांजपातुर
चला दोघं मिळुनी चढू टेकडीवर
चढताचढता धरा हात की वाट नसे रुंद
जाळीमंदी पिकली करवंद

तुम्ही बाळपासून जिवांचं लई मैतर
ही तरुणपणातील बाळपणाची लहर
कुणी बघत नाही तो चला गडे लौकर
आंबटगोडी चाखु वाटते पुरवा की छंद
जाळीमंदी पिकली करवंद

मज लाज वाटते सांगाया ते धनी
घ्या तुमचं तुम्ही जरा तरी समजुनी
अहो, पाळणा उद्याचा हलतो माझ्या मनी
दर्‍या टेकड्या चला धुंडु या होउनी बेबंद
जाळीमंदी पिकली करवंद 

गीतकार: ग.दि.माडगूळकर
संगीतकार: सुधीर फडके 
गायक: माणिक वर्मा    
चित्रपट: पुढचं पाऊल    
अल्बम: गदिमा गीते 

http://www.aathavanitli-gani.com/.../Jalimandi_Pikali...