जन्मः २३ सप्टें. १९१७, कोलकाता; मृत्यूः २२ नोव्हें. २००६, कोलकाता
औषधी वनस्पतींच्या रसायनशास्त्रात असीमा चटर्जी यांनी पथदर्शी कार्य केलेले आहे. त्यांनी आयुर्वेदिक ज्ञान व आधुनिक शास्त्रीय पद्धती यांचा संयोग घडवला आहे. असीमांनी जैवसक्रिय संयुगांचे पृथक्करण आणि स्वभावांकन यांबाबत मोलाचे काम केले आहे. त्या उत्कृष्ट मार्गदर्शक आणि अलौकिक संस्थानिर्मात्या होत्या. नेमकेपणा आणि शिस्तबद्ध विचारांचा वारसा पुढे नेणाऱ्या संशोधकांच्या एका पिढीस त्यांनी घडवलेले आहे. पारंपरिक वनस्पतीज औषधे हा भारतीय पारंपरिक ज्ञानप्रणालीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. भारतीय औषधी वनस्पतींतील रसायने समजून घेण्याकरता आणि त्या ज्ञानाचा उपयोग, सुरक्षित आणि परवडणारी औषधे विकसित करण्याकरता, असीमांनी आपले आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या कार्यामुळे क्लिष्ट रेणूंच्या संरचना समजून घेता आल्या. नवीन संयुगे शोधून काढता आली. तसेच मलेरिया आणि अपस्मार यांकरता औषधनिर्मितीही करता आली. देशी वनस्पतींपासून, कोणतेही धोकादायक उपप्रभाव नसलेली औषधे निर्माण करणे शक्य झाले. रसायनशास्त्राकडे त्यांनी सामाजिक जबाबदारी म्हणून पाहिले. त्यांनी संशोधन प्रयोगशाळा निर्माण केल्या. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांकडून गुंतवणूक आकर्षून घेतली. त्यांनी भारतीय कंपन्यांच्या बाजूने कायदेशीर लढाईत साक्षही दिली.
२३ सप्टेंबर १९१७ रोजी डॉ. इंद्रनारायण मुकर्जी आणि कमलादेवी यांचे पोटी असीमा यांचा जन्म झाला. इंद्रनारायण वैद्यकीय डॉक्टर होते. त्यांचा कल वनस्पतीशास्त्राकडे होता. कमलादेवींच्या शिस्तशीर छायेतच असीमा आणि त्यांचा धाकटा भाऊ सरशीरंजन वाढले. बंधू सरशीरंजन मुकर्जी, पुढे विख्यात शल्यचिकित्सक झाले आणि त्यांनी असीमांना औषधी वनस्पती संशोधनात सहकार्य केले. रक्तदाब, निम्नताप (हायपोथर्मिया) आणि अपस्मार (एपिलेप्सी) यांसारख्या रोगांवरील त्यांच्या कार्यास मान्यता मिळाली. इंद्रनारायण यांच्या व्यवसायामुळे घरात आरोग्य, औषधी वनस्पती आणि अनुभवाधारित तर्क यांवर चर्चा होत असत.
भाषा, अंकगणित, संगीत वा निसर्गजगताबाबत असीमा खूपच उत्सुक असत. बालपणापासूनच त्यांना संगीत आवडत असे. ध्रुपद आणि खयाल गायकीच्या अभिजात संगीताचे शिक्षणही त्यांना सलग चौदा वर्षे मिळाले होते. १९३३ साली ऑल बेंगॉल म्युझिक काँपिटिशनमध्ये त्यांचा गुणानुक्रम दुसरा लागला होता. त्या संस्कृतशी परिचित राहतील याची काळजी त्यांच्या पालकांनी घेतलेली होती, त्यामुळे प्राचीन भारतातील विख्यात लेखकांचे महान ग्रंथ त्या वाचू शकल्या.
असीमा बिटून कॉलेजिएट स्कूलमध्ये शिकल्या. भारतातील स्त्रीशिक्षणाकरताच्या पथदर्शी संस्थांपैकी ती एक होती. शाळेच्या वर्गांत असीमांना असे शिक्षक लाभले जे, बुद्धिवंत मुलींतील आकांक्षांना आपली जबाबदारी मानत होते. असीमा १९३२ साली, शालांत परीक्षा उत्तीर्ण झाल्या. त्यांना बंगाल सरकारची शिष्यवृत्ती प्राप्त झाली. १९३४ साली, असीमा बिटून महाविद्यालयातून आय.एस.सी. परीक्षेत सर्वोत्तम ठरल्या. त्यांच्या उत्कृष्ट शैक्षणिक कर्तबाखातर त्यांना बंगाल सरकारची शिष्यवृत्ती, नबाब लतीफ शिष्यवृत्ती आणि कोलकाता विद्यापीठाची फादर लाफाँट शिष्यवृत्ती तसेच हेमप्रोव बसू स्मृती पदकही प्राप्त झाले होते.
त्यांनी कोलकाता विद्यापीठातील स्कॉटिश चर्च कॉलेजात नाव दाखल केले. तिथे उच्च शिक्षणाकरता दाखल झालेल्या तीन मुलांपैकी त्या एकट्याच स्त्री होत्या. तिथून १९३६ साली त्यांनी ऑनर्ससह, अपवादात्मक गुणवत्तेने, रसायनशास्त्रातील बी.एस.सी. केले. त्यांना त्याकरता बसंती दास सुवर्णपदक मिळाले. १९३८ साली असीमांना कोलकाता विद्यापीठाकडून सेंद्रिय रसायनशास्त्रात एम.एस.सी. पदवी मिळाली. गुणानुक्रमे दुसरी आल्याखातर विद्यापीठाचे रौप्यपदकही प्राप्त झाले. तसेच जोगमायादेवी सुवर्णपदकही मिळाले. त्यांनी डॉ. प्रफुल्लकुमार बसू यांचे हाताखाली नैसर्गिक उत्पादनांवर संशोधन सुरू केले. १९४० साली त्यांना, रसायनशास्त्र विभागात, उत्कृष्ट संशोधन केल्याखातर कोलकाता विद्यापीठाकडून नागार्जुन पुरस्कार आणि सुवर्णपदक मिळाले. मग त्यांनी लेडी ब्रेबॉर्न कॉलेजात संस्थापक रसायनशास्त्र विभागप्रमुख म्हणून कारकीर्द सुरू केली.
१९४२ साली असीमांना प्रेमचंद रायचंद शिष्यवृत्ती मिळाली. तसेच १९४४ साली त्यांना कोलकाता विद्यापीठातून, त्यांच्या संशोधनाखातर डी.एस.सी. पदवी आणि विद्यापीठाचा बहुप्रतिष्ठित असलेला मौअट सुवर्णपदकाचा सन्मानही मिळाला. त्यांच्या शोधनिबंधाचे नाव होते, “नॅचरली ऑकरिंग इंडोल अल्कलाईस अँड कौमरिन्स”. कोणत्याही भारतीय विद्यापीठातून अशी पदवी मिळवणाऱ्या त्या पहिल्याच महिला होत्या. मग त्यांची कोलकाता विद्यापीठातील रसायनशास्त्र विभागात ऑनररी लेक्चरर म्हणून नियुक्ती झाली. अदृश्य रेणूंची पुनर्रचना केल्यास; रंग, गंध, वैद्यक सामर्थ्य आणि विषप्रवृत्ती बदलत असते; या संकल्पनेचे त्यांना फारच अपरूप वाटे.
असीमांच्या पदव्यूत्तर अभ्यासादरम्यान त्या प्रसिद्ध शिक्षक आणि अध्यापकांच्या निकट संपर्कात आल्या. त्यांत होते आचार्य प्रफुल्लचंद्र राय, प्राध्यापक प्रफुल्लचंद्र मित्तर, पुलिन बिहारी सरकार, जोगेंद्रचंद्र बर्धन, प्रफुल्लकुमार बसू, ज्ञानेंद्रनाथ मुकर्जी आणि प्रियरंजन राय. या सगळ्यांचाच प्रभाव त्यांच्या भावी कारकीर्दीवर पडला.
वनस्पतीरस म्हणजे जैवसक्रिय, पोषणविहीन वनस्पतीज संयुगे असतात, जी वनस्पतींनी रोगजंतू (पॅथोजन्स) आणि जम्बुपार प्रारणांसारख्या धोक्यांपासून स्वतःच्या संरक्षणार्थ निर्मिलेली असतात. त्यांचे सेवन केले असता मनुष्यमात्रांना आरोग्यकारक लाभ होऊ शकतात, जसे की कर्करोग, रुधिराभिसरणात्मक रोग इत्यादी बद्धमूल आजारांचा धोका घटणे, प्रतिप्राणिलिकारक संरक्षण पुरवणे आणि दाहप्रतिबंधन. वनस्पतीज संयुगे अनेक प्रकारची असतात. त्यातील बव्हंशी संयुगे चार प्रमुख वर्गांत विभागली जाऊ शकतात. अल्कलाईडे, फेनिलप्रोपेनाईडस, पॉलिकेटाईडस आणि टर्पेनॉईडस. यांना सामान्यतः सुगंधी द्रव्ये म्हणून ओळखले जाते.
अल्कलाईडे हे नत्रयुक्त सेंद्रिय पदार्थ असतात. अनेकदा ते शरीरशास्त्रीयदृष्ट्या सक्रिय असतात आणि बहुधा संरचनात्मकदृष्ट्या क्लिष्ट असतात. अनेकांत संमीलित, वलयी प्रणाली असतात. पुनरावर्ती-रसायनशास्त्रीय (स्टिरिओ-केमिकल) गुंतागुंती असतात आणि तरल (सबटल) कार्यकारी गटही असतात, जे जैवसक्रियता प्रभावित करतात. त्यांचे वनस्पती आधारद्रव्यापासून विलगीकरण पृथक्करण, विज्ञानातील एक स्वाध्यायच असतो, तसेच त्यांचे संरचनात्मक निर्धारण, निष्कर्षणात्मक तर्कशक्तीचाही एक स्वाध्यायच असतो.
विसाव्या शतकाच्या मध्यात; उच्च सापेक्ष-पृथकतेचे आण्विक चुंबकीय अनुनादी वर्णपटदर्शन (न्युक्लिअर मॅग्नेटिक रेझोनन्स, एन.एम.आर. स्पेक्ट्रोमिटरी), प्रगत वस्तुमान वर्णपटदर्शन (ऍडव्हान्सड मास स्पेक्ट्रोमिटरी) आणि क्ष-किरण स्फटिकारेखन (एक्स रे क्रिस्टलोग्राफी) यांसारख्या आधुनिक वर्णपटदर्शन सुविधा; एकतर उपलब्धच नव्हत्या किंवा भारतीय प्रयोगशाळांना अंशतः उपलब्ध होत्या. संरचनात्मक स्पष्टीकरण प्रामुख्याने अभिजात पद्धतींवर अवलंबून राहत असे. रेणुसूत्रनिर्धारणाकरता घटक विश्लेषण, शुद्धतातपासाकरता वितळणबिंदू, हस्तरूपता (चिरालिटी) तपासाकरता प्रकाशकीय चक्रण आणि ओळख पटवता येईल असे घटक दिसण्याकरता रेणूंच्या रासायनिक अवनती अभिक्रिया; या त्या पद्धती आहेत.
हस्तरूपता म्हणजे आरशातील प्रतिबिंबांशी तंतोतंत न जुळणारी सममितता, जसा डावा हात उजव्याशी मिळताजुळता असत नाही. हस्तरूपता असलेले रेणू जोडी-जोडीने वावरतात. त्यांना हस्तरूपरेणूयुगल (इनान्शिओमर्स) म्हणतात. केंद्रात कर्बरेणू असेल आणि चार निराळे अणू वा गट त्यास जोडलेले असतील त्या रेणूस हस्तरूप रेणू म्हणतात. रसायनशास्त्रात ही हस्तरूपता कळीची असते. हस्तरूप रेणूयुगले अनेकदा निरनिराळ्या जैवसक्रियता दाखवतात, ज्यामुळे औषध निर्मितीशास्त्रात ती अतिशय लक्षणीय ठरतात.
वनस्पती निष्कर्षिताचे प्रथम आम्ल-विम्ल निष्कर्षण केले जाते, विरक्त संयुगांपासून अल्कलाईडे निराळी करण्याकरता त्यांच्या गुणधर्मांचा वापर केला जातो. नंतर आंशिक स्फटिकीकरण केले जाते किंवा वर्णपटालेखन करून शुद्ध नमुने गोळा केले जातात. रसायनशास्त्रज्ञ मग घटकांचे परिमाण आणि रेण्वीय वस्तुमान शोधून काढतात. त्यानंतर प्राणीलीकरण, क्षपण, जलविच्छेदन (हायड्रोलिसिस), ऍसिलिकरण (ऍसिटिलेशन) अशा काळजीपूर्वक संकल्पित अभिक्रियांची एक मालिकाच घडवली जाते. त्यातून उद्भवलेल्या पदार्थांची तुलना करता येते. प्रत्येक अभिक्रिया रेणूला विचारलेल्या प्रश्नासारखी असते. तुझ्यात कोणता कार्यगट आहे? तुझा कणा किती वलयांनी घडलेला आहे? नत्र कुठे स्थित आहे? रेणू तोंडाने उत्तर देत नसे. तो उत्कलनबिंदू, विद्राव्यता वा अभिक्रियाशीलतेने उत्तर देत असे.
१९४५ मध्ये असीमांचा विवाह, विख्यात भौतिक-रसायनशास्त्रज्ञ डॉ. वरदानंद चटर्जी, या समकालीन शिक्षणतज्ञाशी झाला. त्यांनाही संशोधनाबाबत असीमांच्या इतकाच आदर वाटत असे. ते पुढे बेंगॉल इंजिनिअरिंग कॉलेज हौराह येथे प्राध्यापक आणि रसायनशास्त्र, भूशास्त्र व धात्विकी विभागप्रमुख, तसेच उपप्राचार्यही झाले. वरदानंद यांचा असीमा यांच्यावर गहरा प्रभाव पडलेला होता. त्यांच्या सततच्या प्रेरणेविना, प्रोत्साहना आणि सहकार्याविना असीमा यांना विज्ञानकार्यास वाहून घेणे अशक्यच झाले असते. त्यांना एक मुलगी होती. तिचे नाव ज्यूली. ज्यूली पुढे जाऊन कोलकाता विद्यापीठात सेंद्रिय रसायनशास्त्राच्या प्राध्यापक झाल्या. ज्यूली यांनी प्राध्यापक अविजित बॅनर्जी यांचेसोबत विवाह केला. त्याच विद्यापीठात ते रसायनशास्त्र विभागात असत. ज्यूली आणि अविजित दोघेही कोलकाता विद्यापीठात सन्माननीय सेंद्रिय रसायनशास्त्रज्ञ आणि प्राध्यापक राहिले. ज्यूली पुढे विभागप्रमुखही झाल्या.
असीमा १९४७ साली अमेरिकेत गेल्या. सोबत अकरा महिन्यांची मुलगी आणि तिची आयाही होती. प्रथम विस्कॉन्सिन विद्यापीठात आणि नंतर कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीत (कॅल्टेकमध्ये) तसेच १९४९ मध्ये स्वित्झर्लँडमधील झुरीच विद्यापीठात त्यांनी संशोधन केले. तेथे त्यांनी १९३७ सालचे नोबेल पारितोषिक प्राप्त करणाऱ्या पॉल कर्रेर यांचेसोबत काम केले. विषय होता जैवदृष्ट्या सक्रिय अल्कलाईडे. पुढे आयुष्यभर त्यांना त्यात स्वारस्य राहिले. हे करत असतांनाच त्यांना उर्वरित संशोधन कारकीर्द, नैसर्गिक उत्पादन रसायनशास्त्रावर काम करण्यात वेचावी असे वाटू लागले होते. त्याबद्दल कुतुहल वाटू लागले होते. या आंतरराष्ट्रीय अनुभवांमुळे त्यांची समकालीन पद्धतींशी आणि जागतिक संशोधन संघटनांशी ओळख झाली. मात्र यांदरम्यानही त्यांचे औत्सुक्य भारतीय औषधी वनस्पतींवरच खिळलेले असे.
१९५० मध्ये असीमा भारतात परतल्या आणि कोलकाता विद्यापीठातील लेडी ब्रेबॉर्न कॉलेजात, त्यांनी अल्कलाईडे आणि कौमरिनांवर गहन संशोधन सुरू केले. त्यांच्या संशोधनाचा मध्यवर्ती आशय, सर्पगंधा प्रजातीतून निष्कर्षित इंडोल अल्कलाईडांचा अभ्यास हा होता. या वनस्पती पूर्वीपासूनच रक्तदाब आणि मज्जासंस्थात्मक आजारांवरच्या पारंपरिक औषधांत वापरल्या जात असत. मात्र संबंधित अल्कलाईडांचे विस्तृत रासायनिक कुटुंब, पुरेसे स्वभावांकित झालेले नव्हते. निरनिराळ्या इंडोल अल्कलाईडांमधील संरचनात्मक संबंध स्पष्ट करण्यात त्यांच्या कार्याने लक्षणीय सहभाग दिला. त्यांनी इंडोल अल्कलाईडांमधील जैवसंश्लेषणाबाबतची जागतिक जाण घडवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. वनस्पती प्रजातींतील संरचनात्मक कुटुंबे ओळखण्याचे सामर्थ्य मिळाल्याने, वनस्पतींतील उत्क्रांतीदरम्यानची आणि जैवरासायनिक संबंधांतील जाणही समृद्ध झाली.
रेण्वीय संरचना जैव प्रतिक्रिया निर्धारित करत असतात, या तत्त्वावर तिचे विश्लेषण केले जाते. संबंधित संयुगांची तुलना करून आणि सक्रियतेतील बदल लक्षात घेऊन, रसायनशास्त्रज्ञ कोणती संरचनात्मक वैशिष्ट्ये आवश्यक आहेत त्याचे अनुमान करतात. असीमांना सुरूवातीपासूनच हे माहीत होते की, भारतीय वनस्पतीशास्त्राचा वारसा प्रचंड रासायनिक ज्ञानाचा होता. केवळ त्याच्या प्रणालीबद्ध दोहनाचीच गरज होती. पारंपरिक औषधी व्यवहार त्यांच्या मते अंधविश्वासावर आधारित होते. अनुभवांवर आणि परंपरांवर आधारित होते. त्यांना शास्त्रीय निकषांवर आणणे आवश्यक होते. १९५४ साली कोलकाता विद्यापीठाच्या रसायनशास्त्र विभागात असीमांची प्रपाठक म्हणून नियुक्ती झाली.
वनस्पतींच्या करवीर (अपोसायनासी) कुलातील सर्पगंधा (रौवुल्फिया) ही एक आगळीच औषधी वनस्पती आहे. औषधनिर्मितीशास्त्राचे दृष्टीने महत्त्वाची अल्कलाईडे असलेली ही वनस्पती आहे. रक्तदाब आणि मानसिक विकारांवर ही वापरली जाते. पुरातन काळापासून सर्पगंधा ही औषधीदृष्टीने महत्त्वाची वनस्पती राहिलेली आहे. तिचा वास सापासारखा येत असल्याने संस्कृतात तिला सर्पगंधा हे नाव दिले गेले. रिसर्पिन अल्कलाईड वनस्पतीच्या मुळापासून विलग केले जाते आणि रक्तदाब, मनःक्षोभ व अन्य समस्यांच्या निरसनार्थ सर्वदूर वापरले जाते. रिसर्पिन अल्कलाईडांकडे औषधीच्या विकासार्थ सर्व जगाचे लक्ष वेधले गेले आहे.
१९६० साली नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, इंडिया या संस्थेच्या फेलो म्हणून असीमांची निवड झाली. (हल्ली ही संस्था इंडियन नॅशनल सायन्स ऍकॅडमी, इन्सा, म्हणून ओळखली जाते). १९६१ साली भारत सरकारच्या सी.एस.आय.आर.कडून दिला जाणारा रसायनशास्त्रातील शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार त्यांना प्राप्त झाला. असा सन्मान मिळणाऱ्या त्या पहिल्याच महिला होत्या.
१९६२ साली असीमा यांची नियुक्ती, कुमार गुरुप्रसादसिंग खैरा प्राध्यापक रसायनशास्त्र म्हणून झाली. या प्रतिष्ठित पदावर, त्या १९८२ साली सेवानिवृत्त होईपर्यंत, कार्यरत होत्या. नैसर्गिक उत्पादन रसायनशास्त्रास सशक्त करण्याचे त्या समर्थन करत असत. उपखंडीय जैवविविधता केवळ पर्यावरणीय समृद्धीच नव्हे तर, रासायनिक संभावनाही व्यक्त करते ही त्यांची धारणा सुस्पष्ट होती.
प्राध्यापक असीमा चटर्जी, औषधी रसायनशास्त्र आणि कर्करोगावरील औषधसंशोधनांतील पथदर्शी शास्त्रज्ञ होत्या. रासायनिक संयुगांवरील चार दशकांच्या संशोधनांत त्यांनी कर्करोगाचा अभ्यास केला आणि कर्करोग प्रतिबंधक औषधांचाही अभ्यास केला.
१९६७ साली असीमा यांचे वडील आणि नंतर थोड्याच काळात पतीही निवर्तले. हा दुहेरी वियोग खचवून टाकणाराच होता. त्यामुळे त्यांना गंभीर स्वरूपाचा हृदयाघात सोसावा लागला. अनेक महिनेपर्यंत त्या, या धक्क्यातच वावरत होत्या. रामकृष्ण मठाचे आध्यात्मिक मार्गदर्शन तसेच विद्यार्थ्यांचे व सहकाऱ्यांचे प्रेम त्यांना परत कामावर घेऊन आले. प्राध्यापक वरदानंद चटर्जींवरील त्यांची निष्ठा आणि आदर यांमुळे त्यांनी बेंगाल इंजिनिअरिंग कॉलेज, हौराह येथे दरवर्षी आयोजित केल्या जाणाऱ्या वरदानंद स्मृती व्याख्यानांची सुरूवात केली. याकरता, मृदा-रसायनशास्त्र वा गंजणे या क्षेत्रात लक्षणीय योगदान दिलेल्या भारतातील आघाडीच्या रसायनशास्त्रज्ञांना आमंत्रित केले जात असे.
१९६८ मधील एका विख्यात खटल्यात प्रफुल्लचंद्र राय यांनी स्थापन केलेली “बेंगाल केमिकल्स अँड फार्मास्युटिकल वर्क्स लिमिटेड” आणि “होचेस्ट कंपनी लिमिटेड” यांच्यात वाद होता. सल्फोमोनाईड साधिताच्या स्वामित्वहक्काचे उल्लंघन झाल्याबाबतचे हे प्रकरण होते. असीमा चटर्जी यांनी भारतीय कंपनीकडून प्रमुख साक्षीदार म्हणून काम केले. असीमा यांचे सेंद्रिय रसायनशास्त्रातील सखोल ज्ञान, साहस आणि दृढ असलेल्या धारणा यांचे आधारे “बेंगाल केमिकल्स अँड फार्मास्युटिकल वर्क्स लिमिटेड” यांनी या कायदेशीर लढाईत विजय मिळवला.
१९६९ पर्यंत त्या कोलकाता विद्यापीठाच्या रसायनशास्त्रविभागाच्या प्रमुख झाल्या आणि १९७९ पर्यंत तेथे कार्यरत राहिल्या. त्यांच्या नेतृत्वाखाली रसायनशास्त्र विभागात लक्षणीय रुपांतर झाले. १९७२ मध्ये विद्यापीठ अनुदान आयोगाने एका कार्यक्रमास विशेष मदत मंजूर केली. नैसर्गिक उत्पादन रसायनशास्त्रातील शिक्षण आणि संशोधन सशक्त करण्याचा तो कार्यक्रम होता. असीमाच त्या कार्यक्रमाच्या मानसेवी समन्वयक असणार होत्या.
प्राध्यापक चटर्जी १९५७ मध्ये क्वालालंपूर येथे आणि १९६१ मध्ये हाँगकाँग येथे भरलेल्या युनेस्कोच्या वनस्पतीरसायनशास्त्रावरील परिषदांच्या अध्यक्ष होत्या. नैसर्गिक उत्पादनांच्या रसायनशास्त्रावरील झुरीचमध्ये १९५५ साली झालेल्या, ऑस्ट्रेलियात १९६० साली झालेल्या, जपानमध्ये १९६४ साली झालेल्या आणि जे.एस.एस.आर.मध्ये १९७० साली झालेल्या आय.यू.पी.ए.सी. अंतर्गतच्या परिषदांतही त्या अध्यक्ष होत्या. ब्रिटिश असोसिएशन फॉर द अडव्हान्समेंट ऑफ सायन्स च्या १९७० आणि १९७१ साली झालेल्या सभांतही त्या उपस्थित होत्या. त्या वेळी त्यांनी निरनिराळ्या ब्रिटिश विद्यापीठांना भेटी दिल्या.
मोठ्या संख्येतील विद्यार्थ्यांनी त्यांचे मार्गदर्शनाखाली पी.एच.डी. आणि डी.एस.सी. पदव्या प्राप्त केलेल्या आहेत. त्यांपैकी अनेकजण भारतात आणि परदेशीही शैक्षणिक आणि औद्योगिक संस्थांतून सर्वोच्च पदे भूषवत आहेत. त्यांपैकी अनेकांनी नैसर्गिक उत्पादन रसायनशास्त्रावर आपापल्या प्रशाला विकसित केलेल्या आहेत आणि भारत व विदेशातही आपापल्या क्षेत्रांतील विकासात कळीची भूमिका बजावत आहेत. यांत अनेक महाविद्यालये, संशोधनसंस्था, विद्यापीठे, उद्योग आणि धोरणनिर्मात्या संस्था समाविष्ट आहेत.
असीमांच्या संशोधनाची सर्वात लक्षणीय दिशा, स्वदेशी वनस्पतींपासून मलेरिया प्रतिबंधक द्रव्य मिळवण्याकरताच्या सातत्याने केलेल्या कामात होती. मलेरिया हे भारतातील सार्वजनिक आरोग्यास दीर्घकाळ टिकून असलेले आव्हान होते. क्विनाईनवरचा जागतिक विश्वास आणि नंतर कृत्रिम मलेरियाप्रतिबंधक द्रव्ये त्यास हटवू शकलेली नव्हती. उलट त्या द्रव्यांप्रती प्रतिरोध निर्माण होऊ लागलेला होता. तो अधिक गंभीर होता. या संदर्भात त्यांचे वनस्पतीज संयुगांकडे सामाजिक जबाबदारी म्हणून लक्ष होते. प्राध्यापक असीमा चटर्जी यांचा मलेरियाप्रतिबंधक औषधाच्या संशोधनातील सहभाग, संरचनात्मक रसायनशास्त्रापासून उपायोजित वैद्यक विज्ञानाच्या दिशेने पुढे झालेला लक्षणीय विस्तार सूचित करतो. डासांद्वारा प्लाझ्मोडियम पॅरासाईटसकडून संक्रमित झालेल्या मलेरियाचे एक गुंतागुंतीचे जीवनचक्र असते, जे अजूनही निर्मुलनास कठीण आहे. उपचाराची व्यूहरचना औषधरोधामुळे क्लिष्ट होते. वनस्पतीज संयुगांचा तपास करतांना कृत्रिम औषध विकासाचा मार्ग लक्षात आला.
त्यांच्या संशोधन गटासोबत काम करतांना त्यांनी अनेक वनस्पती प्रजातींतील जैवसक्रिय संयुगे तपासली. त्यांच्या रासायनिक संरचना, प्रतिक्रियाशीलता आणि उपचारात्मक आशा यांचाही अभ्यास केला. आयुष-६४ सारख्या मलेरियाप्रतिबंधक औषधाच्या विकासातील त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती. बहुवनस्पतीज सिद्धता आयुर्वेदिक परंपरेचा एक भाग आहे. ती आधुनिक औषधनिर्मिती मूल्यांकनांतून परिष्कृत करून याकरता वापरण्यात आली होती. पारंपरिक वैद्यकीय ज्ञान सोडून देऊ नये, तसेच न तपासता स्वीकारूही नये, किंबहुना तपशीलवार रासायनिक पद्धतींनी आणि जैवविश्लेषणांनी ते तपासावे, ही त्यांची दीर्घकालीन दृढ धारणा होती. आयुष-६४ ला यथावकाश मलेरिया व्यवस्थापनात मान्यता मिळाली आणि अभिजात भारतीय औषधी आणि प्रयोगशालेय विज्ञान यांचा दुर्मीळ संगम साध्य झाला. त्यांच्या कार्याने पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान परस्परांशी जोडले गेले. त्यामुळे विकास आणि वनस्पती रसायनशास्त्रीय महत्त्वाच्या द्रव्यांच्या –जसे की मलेरियाप्रतिबंधक आयुष-६४ आणि अपस्मारावरील उपचारांकरताचे आयुष-५६ यांच्या- मानकीकरणास चालना मिळाली. भारत सरकारने या द्रव्यांचे स्वामित्वहक्क मिळवले.
प्राध्यापक असीमा चटर्जी यांचे कार्य फेफरेप्रतिबंधक संशोधनापर्यंत विस्तारले. विद्यमान औषधांना पर्यायी वा पूरक औषधे ठरू शकणाऱ्या वनस्पतीज संयुगांचा शोध घेऊ लागले. त्यांनी फेफरेप्रतिबंधक औषध आयुष-५६ चा विकास केला. मार्सिलिआ मायन्युटा (जलनेचे, सुनिसन्नाका) आणि नार्डोस्टाची जटामानसी (जटामानसी) ही वनस्पतीज निष्कर्षणे त्यात समाविष्ट होती. त्यातील काही तपास गवेषण संशोधनातच राहिली, तरी सातत्याने त्यांचा कल उपचारात्मक औचित्याकडे दिसून आला. असीमांकरता रसायनशास्त्र, मानवी प्रभावांपासून विलग नव्हते. त्यांच्याकरता प्रत्येक शोध वा प्रयोगास मानवी आरोग्यावर आणि कल्याणावर प्रभाव असणार होता. औषधी वनस्पतींवरील त्यांचे कार्य, फेफरेप्रतिबंधक आयुष-५६, मलेरियाप्रतिबंधक आयुष-६४ औषधे आणि कर्कसंबंधी संशोधन असे दर्शवते की, रसायनशास्त्राद्वारे लोकांचे आयुष्य कसे चांगले करता येईल यावरच त्यांचे लक्ष केंद्रित असे, शास्त्रीय नेमकेपणा आणि सामाजिक जबाबदारी दोन्हींची सांगड घालत असे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर त्या रसायनशास्त्राकडे असे एक अवजार म्हणून पाहत होत्या, जे केवळ शैक्षणिक न राहता व्यवहारात माणसास उपयुक्त ठरेल.
त्यांच्या प्रयोगशालेय कटिबद्धतांच्या समांतर, प्राध्यापक असीमा राष्ट्रीय सल्लागाराची भूमिकाही पार पाडत होत्या. १९८२ साली राष्ट्रपतींकडून त्यांची राज्यसभेवर नियुक्ती झाली. त्यांच्या बौद्धिक अधिकाराचीच ती परिणती होती, त्यास सरकारने दिलेली ती मान्यता होती. संसदेत त्यांनी शास्त्रीय संशोधनास, विशेषतः विद्यापीठांतील संशोधनास सशक्त करण्याचे समर्थन केले. संशोधनास दिलेल्या निधीकडे राष्ट्रीय गुंतवणूक म्हणून पाहावे, खर्च म्हणून नको हे त्यांनी अधोरेखित केले. संसदेतील त्यांच्या वावराने त्यांच्या सार्वजनिक आयुष्याचा आणखी एक पैलू समोर आला. त्यांची अशी धारणा होती की, केवळ संशोधन करणेच नव्हे तर त्यास धार्जिणी धोरणनिर्मिती करणे हीही शास्त्रज्ञांची जबाबदारी आहे.
प्राध्यापक असीमा चटर्जी त्यांच्या कारकीर्दीच्या सुरुवातीपासूनच अशी दृष्टी बाळगून होत्या की, भारतीय औषधी वनस्पतींच्या अभ्यासाकरता, अशी एखादी संस्था स्थापन करण्याची आवश्यकता आहे जी; नवीन आयुर्वेदीक सूत्रांच्या सिद्धतेस आणि पश्चिम बंगालच्या लोकांकरता आयुर्वेदिक शुश्रुषालयाच्या स्थापनेस स्वतःस वाहून घेईल. प्राध्यापक असीमा यांना तत्कालीन मुख्यमंत्री ज्योती बसू यांनी साल्ट लेक सिटीत ३.५ एकर जागेची उदार देणगी दिली. तेव्हा हे स्वप्न साकार होतांना दिसू लागले. भारत सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंबकल्याण मंत्रालयाकडून त्यांनी ४ कोटी रुपयांचा इमारतनिधीही प्राप्त केला. राज्य आणि केंद्र सरकारांच्या या लक्षणीय सहकार्यातून प्रादेशिक संशोधन संस्था, उभी राहिली नंतर केंद्रीय संशोधन संस्था, आयुर्वेद म्हणून भारत सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंबकल्याण मंत्रालयांतर्गत तिचे उर्ध्वश्रेणीकरण करण्यात आले. प्राध्यापक असीमा चटर्जी तिच्या मानसेवी प्राचार्य समन्वयक म्हणून अनेक वर्षे कार्यरत होत्या. त्यांनी तिच्या विकासात कळीची भूमिका बजावली. संस्थेत एक आयुर्वेदिक शुश्रुषालय आहे. रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र आणि औषधनिर्मितीशास्त्र यांकरता विशेष संशोधन केंद्रे आहेत. भारतीय औषधी वनस्पतींपासून निष्कर्षित औषधे निर्माण करण्यावर ती लक्ष केंद्रित करत असतात. आयुर्वेदिक सूत्रांच्या (फॉर्म्युलेशन्स), प्रणालीबद्ध क्लिनिकल ट्रायल्सच्या आणि भारतभर ही औषधे वितरित करण्याच्या कार्यात ही केंद्रे सक्रिय आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाला मान्यता मिळत गेली. तरीही त्या सन्मानांना सामुदायिक श्रेयच मानत असत. व्यक्तिगत श्रेय नाही.
असीमांना रसायनशास्त्रातले, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाकरताचे, प्रतिष्ठेचे शांतिस्वरूप भटनागर पारितोषिक १९६१ साली मिळाले. नैसर्गिक स्रोतांपासुन औषधांचा विकास करण्यातील त्यांच्या मूल्यवान सहभागाकरता ते मिळाले होते. असीमा यांचे बंधू सरशीरंजन मुकर्जी विख्यात शल्यचिकित्सक होते आणि औषधी वनस्पतींवरील त्यांच्या संशोधनात ते बहिणीस सहकार्यही करत होते. सरशीरंजन रक्तदाब, निम्नताप (हायपरथर्मिया) आणि अपस्मार यांसारख्या व्याधींच्या अभ्यासाकरता ओळखले जात असत. त्यांना विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाकरताचे, प्रतिष्ठित शांतिस्वरूप भटनागर पारितोषिक १९६८ साली मिळाले. मज्जा-जैवशास्त्र, आण्विक औषधी या क्षेत्रांतील वैद्यकशास्त्रातील सहभागाकरता त्यांना ते लाभलेले होते. आजवर असीमा आणि सरशीरंजन हेच बहीणभाऊ असे आहेत, ज्या दोघांनाही विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाकरताचे, प्रतिष्ठित शांतिस्वरूप भटनागर पारितोषिक लाभले आहे.
२२ नोव्हेंबर २००६ रोजी असीमा
चटर्जी निवर्तल्या. मागे प्रकाशने राहिली. पुरस्कार राहिले. विद्वानांचे मोठेसे
महाजाल राहिले. असीमांना १९७४ साली सर प्रफुल्लचंद्र राय पुरस्कार; १९७५ साली भारत
सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार; १९८८ साली भारतीय रसायनशास्त्र समाजात प्राध्यापक
पी.के.बसू व्याख्याता म्हणून नियुक्ती; १९७६ साली बरद्वान तर १९८२ साली बनारस आणि
१९९९ साली कल्याणी विद्यापीठाची सन्माननीय डी.एस.सी. पदवी प्राप्त झाली. इतरही अनेक
सन्मान व पुरस्कार त्यांना लाभलेले होते. असीमांचे साहित्यिक आणि संपादकीय कार्यही
खूप मोठे आहे. त्यातील ठळक कामे पुढीलप्रमाणे आहेत.
१. माध्यमिक
विद्यार्थ्यांकरता असीमांनी “सराई माध्यमिक रसायन” हे रसायनशास्त्रावरील पुस्तक, बंगाली
भाषेत लिहिले. “बंगीय विज्ञान परिषदे”ने ते प्रकाशित केले. ही संस्था स्वतः
सत्येंद्रनाथ बसू यांनी, विज्ञानास लोकप्रिय करण्यासाठी स्थापन केली आहे.
२.
प्राध्यापक
चटर्जी यांनी सुधारित सहा खंडीय “भारतीय बनौषधी” या ग्रंथाचे संपादन आणि सुधारणही
केले आहे. बंगाली भाषेतील हा ग्रंथ भारतीय औषधी वनस्पतींवरील कोलकाता विद्यापीठ
मुद्रणालयातर्फे प्रकाशित झाला (खंड-१ ते ५, १९७३; खंड-६, १९७७).
३. “द ट्रिटीज ऑफ इंडियन मेडिसिनल प्लँटस” या सी.एस.आय.आर.कडून प्रकाशित झालेल्या सहा खंडीय ग्रंथाचेही संपादन असीमा यांनीच केले आहे.
भारतीय औषधी वनस्पतींपासून
व्यवहार्य औषधे निर्माण करण्याकरता आयुष्य वेचणाऱ्या या प्रज्ञावंत शास्त्रज्ञास मानाचा
मुजरा! आपण त्यांच्या कर्तृत्वाचे कायमच स्मरण ठेवू या.
