20170408

वायूमंडल

ज्या पृथ्वीवर आपण राहतो, त्या पृथ्वीवरच्या भूपृष्ठाचा एक तृतियांश भाग पाण्याने अनावृत्त असला तरी दोन तृतियांश भागावर पाण्याचे विशाल साठे विपुलतेने विखुरलेले आहेत. महासागर आहेत ते. अनावृत्त भागही वस्तुतः वायूंच्या सुमारे दहा किलोमीटर उंचीच्या थराने आवृत्तच आहे. ह्या वायूंचे वजन, म्हणजेच वातावरणीय हवेचा दाब. जो ७६ सेंटीमीटर उंचीच्या पार्‍याच्या स्तंभाच्या दाबाइतका किंवा सुमारे १० मीटर पाण्याच्या स्तंभाच्या दाबाइतका दाब असतो. खरे सांगायचे तर पाण्याने आवृत्त असो वा अनावृत्त, भूपृष्ठाच्या सर्वच भागांवर हवेचा हा महासागर विहरत असतो. किंवा असेही म्हणता येईल की, हवेच्या समुद्रतळाशी भूपृष्ठावर आपण संचार करत असतो.
पाण्याचे समुद्रही नांदत असतात. पाण्याच्या महासागराचा पृष्ठभाग, सरासरी समुद्रपातळीवर स्थिर असतो. उठणार्‍या लाटा आणि भरती-ओहोटीमुळे निर्माण होणारे उंचीतील बदलच काय ते, त्या पातळीस विचलित करत असतात. त्याप्रमाणेच वायूमंडलाचा पृष्ठभागही सरासरी पातळीवर सरसहा सपाटच असतो. त्यावर उठणार्‍या लाटा, भरती-ओहोटी आणि वारेच काय ते, त्या पातळीस विचलित करत असतात. पाणी आणि हवा ह्यांच्या घनता अदमासे १०००:१ ह्या प्रमाणात असतात. त्यामुळे अर्थात्‌च हवा ही पाण्याहून हजारपट हलकी असते आणि म्हणूनच हवेतील विचलनेही पाण्यांतील विचलनांच्या मानाने किमान हजार पट मोठी असतात. पाण्याच्या समुद्रात उसळणार्‍या ४ मीटर उंचीच्या लाटांना आपण महाकाय लाटा म्हणत असतो. मात्र हवेच्या समुद्रात उसळणार्‍या लाटा ४ किलोमीटर उंचीच्याही असू शकतात. आपणच काय पण सारे पक्षीगणही सरासरी १० किलोमीटर उंचीच्या हवेच्या समुद्रतळाशीच वावरत असल्याने, ह्या वायूलहरींचा आपल्या जीवनावर सामान्यतः कुठलाच प्रभाव पडत नाही.

ज्याप्रमाणे महासागरातही समुद्रपातळीखाली उंच पर्वत असतात, त्याप्रमाणेच भूपृष्ठावरील हिमालयासारखे खरेखुरे पर्वत, अवनीतलावरील वायूसागरातही डोके वर काढायचा प्रयत्न करत असतात. मात्र तरीही असफलच राहत असतात. त्याचा परिणाम असा होतो की हिमालयाच्या किंवा कुठल्याही इतर उंच हिमाच्छादित पर्वतशिखरांवर चढू पाहणार्‍या गिर्यारोहकांना, विरळ हवेचा सामना करावा लागतो. सागरमाथा, हे हिमालयाचे सर्वोच्च शिखर ८,८४८ मीटर उंच आहे. म्हणजे सरासरी समुद्रपातळीपासून सुमारे ९ किलोमीटर उंच. एवढ्या उंचीवर गेल्यावर, आपल्यावरती शिल्लक राहणारा हवेचा थर १,००० मीटर उंचीचाच काय तो असतो. त्याचा दाब, ७.६ सेंटीमीटर उंचीच्या पार्‍याच्या स्तंभाच्या दाबाइतका किंवा १ मीटर उंचीच्या पाण्याच्या स्तंभाच्या दाबाइतकाच राहतो. मानवी शरीरास कायमच आवश्यक असणारा प्राणवायू मग कमी पडू लागतो आणि गिर्यारोहण दुरापास्त होऊन जाते. तिथे हवा एवढी विरळ असते की, १९९६ मधील एव्हरेस्ट मोहिमेतील जॉन क्रॅकौर ह्या गिर्यारोहकाच्या पुस्तकाचे नावच “इन टू थिन एअर (विरळ हवेत)” असे आहे.
मुळात उंच पर्वतशिखरे हिमाच्छादितच का असतात? तर त्या उंचीवर तापमान कमी, म्हणजे अगदी शून्य अंश सेल्शसच्याही खाली असते म्हणून तिथे पडणारा पाऊस एकतर हवेतच गोठून मग तिथे पडतो, किंवा पडल्यावर मग गोठून जात असतो. त्यामुळे हिमनिर्मिती होत असते. तिथे का तापमान इतके खाली असते? हे जाणून घेण्याकरता भूपृष्ठावर तापमान नेहमीसारखे ऊबदार का असते हे जाणून घ्यावे लागेल. कल्पना करा की तुम्ही तिरुक्कलकुंडरम म्हणजे पक्षीतीर्थमला पर्यटनासाठी गेलेले आहात. हे स्थान एका उघड्या बोडक्या पत्थरी टेकडीवर वसलेले आहे. ऐन दुपारच्या उन्हात त्या टेकडीच्या पायथ्याशी आपण पोहोचतो. मग कुणीतरी सांगते की चपला, बूट इथेच काढून ठेवायचे आहेत. आपण तसे करतो. टेकडी चढू लागतो. हवा जाम तापलेली. ४५ अंश सेल्शसचा उन्हाळा. ऊन मी म्हणत असतं. शरीराची हवेनेच काहिली होत असते. मात्र तळाशी असलेले पत्थर जरा जास्तच तापलेले असल्याचे आपल्या लक्षात येऊ लागते. अगदी सहन होत नाही इतके. त्या दगडांवरही तेच सूर्याचे ऊन पडत असते. मात्र त्या दगडांचे तापमान ५५ अंश सेल्शस तापमानाहूनही अधिक होत जाते. पाय जळू लागतात. असे होण्याचे कारण हे असते की, दगड, माती ह्यांची उष्णता धारण करण्याची क्षमता हवेहून खूपच जास्त असते. सूर्याकडून प्राप्त झालेली ऊर्जा दगड साठवत राहतात. हवेहूनही तप्त होतात. ह्याच कारणामुळे वायूमंडलातील भूगोलाचा पृष्ठभाग सर्वात अधिक तापमानावर राहतो. त्याच्या साहचर्याने निकटची हवाही तापत राहते. मात्र भूपृष्ठावरून जसजसे उंच उंच जावे तसतसे हवेचे तापमान कमी होऊ लागते. भूपृष्ठापासून १० किलोमीटर उंचीच्या वर तर हवाही नसतेच. असते ती केवळ अवकाशीय पोकळी. तिचे तापमान तर शून्य अंश सेल्शसहूनही कमीच असते. सूर्यप्रकाश त्याच पोकळीतून पार होऊन आपल्यापर्यंत पोहोचत असला तरी, पोकळी त्यातील ऊर्जा ठेवून घेत नाही. तिची तशी प्रवृत्तीच नसते.
वात म्हणजे वारा. आवरण म्हणजे वस्त्र. वात हेच जिथे आवरण असते, असे सृष्टीशेजारचे अवकाश म्हणजे वातावरण. वातावरण हे अनेक स्तरांत रचले गेले आहे. हे स्तरही सतत आपापली स्थिती बदलत असतात. हिमालयाचे सर्वोच्च शिखर एव्हरेस्ट, हे समुद्रसपाटीपासून ८,८४८ मीटर उंच आहे. त्यावरही विस्तारणारा पृथ्वीला सगळ्यात लगटून असलेला थर म्हणजे तपांबर. सृष्टीच्या साहचर्याने तापणारे (तप) आकाश (अंबर) म्हणजे तपांबर. ह्या थराची उंची, पृथ्वीच्या धृवीय प्रदेशांवर ७ किलोमीटर पासून, तर विषुववृत्तीय प्रदेशांवर १६ किलोमीटरपर्यंत बदलती असते. ह्या थरात जसजसे उंचावर चढत जावे तसतसे तापमान कमी होत जाते. तापमान कमी होण्याचा सरासरी दर, सुमारे ६.५ अंश सेल्शस/किलोमीटर उंची, इतका असतो. ह्या थरातच वातावरणाचे ७५% वजन एकवटलेले असते. ह्या थरातच वातावरणातले ९९% पाणी आणि धूळ नांदत असतात. आपण सामान्यपणे ज्याला वातावरण म्हणतो, त्याची व्याप्ती ह्या थरातच सीमित असते. हवामानातील बहुतांशी बदल ह्या थरातच घडून येत असतात.
पृथ्वीवरील स्थानावर अवलंबून, पर्वताच्या ज्या उंचीवर तापमान शून्य अंश सेल्शसच्याही खाली जाते; अशा ठिकाणांवर हल्ली, आरोग्य-पर्यटन सुरू झालेले आहे. म्हणजे असे की, मानवी शरीर स्वतःला सामान्यतः ३७ अंश सेल्शस तापमानावर सांभाळत असते. त्याहून कमी तापमानावर राहायचे तर शरीरास वातानुकूलनाचा भार सोसावा लागतो. त्याकरता ऊर्जा लागते. ती ऊर्जा शरीरात साठवलेली चरबी जाळून मिळवली जाते. म्हणजे केवळ शून्याखाली तापमान असलेल्या ठिकाणांवर वर्षातून काही दिवस जरी जाऊन राहिले तरी, मनुष्याला स्वतःचे अतिरिक्त वजन सहजच घटवता येते. अशा ठिकाणी जाऊन राहणे अर्थातच खर्चिक असते. सुदैवाने वजन घटवण्याची आवश्यकताही बहुतांशी श्रीमंतांनाच पडत असल्याने, हे त्यांना सहज शक्य होते आहे. सागरमाथा तळ शिबिरात (एव्हरेस्ट बेस कँपवर) जाऊन परतणारे प्रगत देशातील पर्यटक; दिवसेंदिवस ह्याकरताच तर वाढत आहेत. वास्तविक भारतियांना हे सोयीचे असूनही, ह्या आरोग्य-पर्यटन क्षेत्रात भारतीय पिछाडीवर आहेत. पुण्यातील काही संस्था हल्ली ह्याकरता पुढाकार घेऊ लागलेल्या आहेत. त्या एवढ्या प्रमाणात गिर्यारोहकांना तिथवर नेऊ लागलेल्या आहेत की त्यांच्या खास आग्रहाखातर, त्यांनीच सागरमाथा तळ शिबिराच्या वाटेवर असलेल्या गोरक्षेप गावात शिवाजी महाराजांचा पुतळाही उभारला आहे [१].
तपांबराच्या वरचा थर म्हणजे स्थितांबर. स्थितांबराच्या सर्वोच्च थरात ओझोन वायू असतो. सूर्याची उच्चऊर्जा अतिनील किरणे शोषून, तो प्राणवायूच्या अपसामान्य आणि सामान्य अशा दोन प्रकारांत विघटित होतो. म्हणून इथे तापमान घटते असते. त्याखालच्या थरांत, हेच दोन्ही प्रकार मग अतिनील किरणे शोषून पुन्हा संघटित होतात. ओझोन निर्माण होतो. ह्या प्रयत्नात ऊर्जाविमोचन होऊन थराचे तापमान वाढते राहते. निसर्गतः आढळून येणारा बहुतांशी ओझोन इथेच निर्माण होत असतो. विविध तापमानांचे थर परस्परांत न मिसळून जाता ह्या भागांत स्थिरपद नांदत असल्यामुळेच ह्या थरास स्थितांबर म्हणतात. ह्या भागात हवेची घनता अत्यंत विरळ असते म्हणून, विमान-उड्डाणांना निम्नतम अवरोध होत असतो. म्हणून विमाने ह्याच थरातून उडवणे आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरत असते. त्यामुळेच ती जास्तीत जास्त काळ ह्याच थरात राहतील असे उड्डाणांचे नियोजन केले जात असते.
तपांबराच्या सर्वात वरच्या भागात तापमान घटत असते, आणि स्थितांबराच्या खालच्या भागांत ओझोन निर्मितीपायी ते वाढते असते. सीमेवरील दरम्यानच्या थरात तापमानाचा घटता कल बदलून वाढता होत जातो. ह्या सीमावर्ती थरास तपस्तब्धी म्हणतात. कारण इथले तापमान कमी अधिक प्रमाणात स्थिरपद राहत असते.
स्थितांबराच्या वरच्या भागात ओझोनचे प्रमाण घटत जाते आणि मध्यांबरात तर ते नगण्यच होते. स्थितांबर आणि मध्यांबराच्या सीमावर्ती भागात हे घडून येते, त्या भागास स्थितस्तब्धी म्हणतात. बहुतांशी अतिनील किरणे स्थितस्तब्धीपाशीच अडतात. ती ओलांडून पृथ्वीकडे येत नाहीत.
मध्यांबराच्या वरचा भाग मध्यस्तब्धी म्हणून ओळखला जातो. मध्यांबर संपून उष्मांबर सुरू होण्यादरम्यानचा हा सीमावर्ती भाग असतो.
उष्मांबरात अवकाशातून येऊन पोहोचणारी अतिनील किरणे एवढी शक्तीशाली असतात, की त्या भागात अत्यंत विरलत्वाने आढळून येणार्‍या अणुरेणूंना ती अतिप्रचंड (हजारो अंश केल्व्हिन) तापमानाप्रत घेऊन जातात. मात्र इथे हवा एवढी विरळ असते की, सामान्य तापमापक तिथे ठेवल्यास त्यातून प्रारणांद्वारे होणारा ऊर्जार्‍हास इतका जास्त असतो की, त्या अणुरेणूंकडून तापमापकास वहनाद्वारे मिळणारी ऊर्जा नगण्य ठरून, तापमापक प्रत्यक्षात शून्य अंश सेल्शसखालील तापमान दर्शवतो.
मध्यांबर आणि उष्मांबर मिळूनच्या संयुक्त थरास दलांबर असेही एक नाव आहे. अणूचे मूलकीकरण होते तेव्हा धन आणि ऋण दले (तुकडे) निर्माण होतात. अतिनील किरणांमुळे सर्वत्र होणार्‍या मूलकीकरणाचे पर्यवसान तेथील वातावरण धन आणि ऋण दलांनी भरून जाण्यात होते. म्हणून ह्या भागास दलांबर असेही म्हटले जाते.
उष्मांबर आणि दलांबर संपते त्याच्या वरच्या भागात पृथ्वीलगतचे सर्व पदार्थ (वायू) संपुष्टात येत जातात. ह्या संधीप्रदेशास उष्मास्तब्धी म्हणतात. अणुरेणूच न उरल्याने मग दलेही नाहीशी होतात. शिल्लक राहते ते निव्वळ अवकाश. अवकाशाची निर्वात पोकळी. ह्या भागाला बाह्य अवकाश किंवा बाह्यांबर असेही म्हटले जाते.
पृथ्वीपासून सुमारे १६० किलोमीटर उंचीनंतरच्या अधिक उंचीवर, वायूरूप पदार्थांचे अस्तित्वच एवढे विरळ होत जाते की, आवाजाचे वहन करू शकणार्‍या ध्वनीलहरी निर्माणच होऊ शकत नाहीत. अवकाश निःशब्द होत जाते. बाह्यांबर तर त्यामुळे, प्रायः नादविहीनच असते.
बाह्य अवकाशातून सरासरीने वर्षाला ४० टन उल्का पृथ्वीवर येऊन पडत असतात. जर वातावरणच अस्तित्वात नसते तर, दरसाल त्यांच्यापायी चिरडून मरणार्‍यांची संख्याही आपल्याला मोजावी लागली असती. मात्र वायुमंडलातील कमालीच्या उच्च तापमानातून त्यांना प्रवास करावा लागत असल्याने आणि पृथ्वीशी अधिकाधिक सलगी साधत असता वातावरणाशी होत जाणार्‍या वाढत्या घर्षणाने त्यांची वाफ होऊन जाते. अर्थातच वायुमंडल हे आपले सुरक्षा कवचच आहे. अतिनील किरणांपासूनचे, उल्कांपासूनचे, आणि विश्वकिरणांपासूनचेही. कारण विश्वकिरणांतील प्रचंड ऊर्जा वायुमंडलात शोषली जाऊन अवनीतलावर पोहोचता पोहोचता ती सुसह्य होऊन जात असतात.
असे आहे अवनीतलावरील सुरस वायुमंडल! आपले अद्भूत सुरक्षा कवच.
.
प्रथम प्रसिद्धीः
विद्याप्रसारक मंडळ ठाणे, ह्यांचे दिशा मासिक, अंकः जानेवारी-२०१६.
.
[१] सागरमाथा, डॉ.राम तपस्वी, मूल्य रु.५००/-, प्रकाशनकाल अदमासे २००५.

20160430

वियद्गंगा वृत्त

वियद्गंगा वृत्त

वियत्‌+गंगा म्हणजे लोप पावत असलेली गंगा. ह्या नावाचे एक वृत्त आहे. ते लोकप्रिय आहे. ही माहिती मला कालपर्यंत नव्हती. मग जे कळले ते असे आहे.

उपक्रम डॉट ऑर्ग ह्या संकेतस्थळावरील एका लेखात [१], चित्तरंजन सुरेश भट ह्यांनीभवानीशंकर पंडित यांची 'धबधबा' नावाची ही कविता ही वियद्गंगावृत्तात लिहिलेली असल्याचे निस्संदिग्धपणे सांगितले होते. त्या सूत्राच्या अखेरीस दिगम्भा ह्यांनी प्रदीप कुलकर्णींच्या मनोगत डॉट कॉम वरील एका लेखात  ’वियद्गंगावृत्ताची माहिती दिलेली असल्याचे सांगितले [२]. त्याच सूत्रात अशोक पाटील ह्यांनी 'धबधबा' ही कविता "आठवणीतल्या कविता" या पुस्तकाच्या क्रमांक ४ च्या संचात [३] दिलेली असल्याचे सांगून तिथे प्रस्तुतही केली. ती मूळ कविता अशी आहेः

धबधबा [गज्जल]

किती उंचावरूने तूं । उडी ही टाकिसी खालीं ॥

जणों व्योमांतुनी येसी । प्रपाता! जासि पातालीं ॥ १ ॥

कड्यांना लंघुनी मागें । चिपांना लोटिसी रागे ॥

शिरीं कोलांटुनी वेगे । शिळेचा फोडिसी मौली! ॥ २ ॥

नगाचा ऊर फोडोनी । पुढे येसी उफाळोनी ॥

उडे पाणी फवारोनी । दरीच्या सर्द भोंताली ॥ ३ ॥

तुषारांचे हिरेमोत्यें । जणों तू फेंकिसी हाते ॥

खुशीचे दान कोणाते । मिळे ऐसे कधी काळी? ॥ ४ ॥

कुणी तांदूळ् वा कांडे । रुप्याचे भंगती हांडे ॥

मण्यांचा की भुगा सांडे । कुणाच्या लूट ही भाली? ॥ ५ ॥

घळीमाझारिं घोटाले । वरी येऊनिं फेंसाळे ॥

कुठे खाचांत् रेंगाळे । करी पाणी अशी केली ॥ ६ ॥

उभी ताठ्यांत् जी झाडे । तयांची मोडिसी हाडें ॥

कुशीं गेसी लव्हाळ्यांना । तयांचा तूं जणो वाली! ॥ ७ ॥

विजेचा जन्मदाता तूं । प्रकाशाचा निशीं हेतू ॥

तुला हा मानवी जंतू । म्हणोनी फार सांभाळी! ॥ ८ ॥

नोंदः संपादक मंडळाने या कवितेवर केलेल्या टिप्पणीत वृत्तांसंदर्भात मात्र कसलाही उल्लेख नाही. फक्त उदय-वाचन-२ मध्ये ही कविता 'हिरेमोती' शीर्षकाने आली होती असे म्हटले आहे.
प्रदीप कुलकर्णीं वृत्ताचे लक्षणगीत पुढीलप्रमाणे देतातः

तुला घे चांदणे...अंधार राहू दे मला माझा 
तुला घे फूल...हा अंगार राहू दे मला माझा 

U - -   - U -    -  -,  U - -   - U -    -  -
यमाचा राधिका गा गा, यमाचा राधिका गा गा

ह्याच वृत्तात बांधलेले जगी हा खास वेड्यांचा, पसारा माजला साराहे नाट्यपद नमुनेदार आहे.

जगी हा खास वेड्यांचा [४]

जगी हा खास वेड्यांचा, पसारा माजला सारा ।
गमे या भ्रांत संसारी, ध्रुवाचा 'वेडहा तारा ॥ धृ ॥

कुणाला वेड कनकाचे, कुणाला कामिनीकांचे ।
भ्रमाने राजसत्तेच्या, कुणाचे चित्त ते नाचे ॥ १ ॥

कुणाला देव बहकावीकुणाला देश चळ लावी ।
कुणाची नजर धर्माच्या, निशेने धुंदली भारी ॥ २ ॥

अशा या विविध रंगाच्या, पिशांच्या लहरबहरींनी ।
दुरंगी दीन दुनियेची, जवानी रंगली सारी ॥ ३ ॥


गीतः वीर वामनराव जोशी, संगीतः वझेबुवा, स्वरः मा. दीनानाथ
नाटकः रणदुंदुभी, चालः नियामत सखे आई है

तुझ्या पंखावरूनी या मला तू दूर नेशील का’ [६] हे चित्रपटगीतही ह्याच वृत्तात आहे. म्हणजे त्याचे धृवपद. हे गीत असे आहेः

तुझ्या पंखावरूनि या मला तू दूर नेशिल का? 
तुझ्या गे भावसुमनांचा मला तू गंध देशिल का? ॥ धृ ॥

गंध नवाधुंद करीहवेत हा गारवा ।
साथ तुझी, त्यात अशी, मला मिळे राजिवा ।
प्रीतीच्या, स्वप्‍नी सदा, अशीच येशील का? ॥ १ ॥

आज नवे, गीत हवे, सांगे मनोभावना ।
आज दिसे, विश्व कसे, नवे नवे लोचना! ।
नित्य असा, सांग सदा, माझाच होशिल का? ॥ २ ॥

गीतः गंगाधर महाम्बरे, संगीतः एन. दत्ता, गायिकाः उषा मंगेशकर, रविंद्र साठे [७]
चित्रपटः प्रीत तुझी माझी, सालः १९७५, भूमिकाः रमेश देव, सीमा देव

कवी यशवंत ह्यांची यशश्री पायची दासीही कविताही ह्याच वृत्तात आहे. ही कविताही आठवणीतील कवितांत दिलेली आहे. यशवंत ह्यांच्या इतर अनेक कविताही महाजालावर सहज उपलब्ध आहेत. [८]

तुझ्या हाती सुवर्णाचे मिळावे मोल मातीला ।
हिर्‍यांचे तेज ही जैसे मिळावे गारगोटीला ॥
दिसावी पावलांखाली खड्यांना तारकाकांती ।
ग्रहांचे साह्य त्या शूरा यशश्री पायची दासी ॥ धृ ॥

घनाचे गाव घालावे गळावा घाम अंगीचा ।
यशोदेवी तयांसाठी करी घे हार पुष्पांचा ॥
विषारी तीक्ष्ण काट्याची तुझ्या स्पर्शे फुले व्हावी ॥
ग्रहांचे साह्य त्या शूरा यशश्री पायची दासी ॥ १ ॥

स्वसामर्थ्ये, स्वचारित्र्ये, तुवा हे दाविता राया ।
तरी ये निंदकांच्याही मुखी वाणी अहो या या ॥
मनीषा ही जरी ठेवी मनी या खूणगाठीशी ।
ग्रहांचे साह्य त्या शूरा यशश्री पायची दासी ॥ २ ॥

ग्रहांनी कुंडलीच्या त्या, फिरावे कोष्टकांमाजी ।
परी यत्नांसी जो राजी, ठरे तो सर्वदा गाजी 
स्मरोनी आत्मकर्तव्या, प्रयत्नांची करे राशी ।
ग्रहांचे साह्य त्या शूरा, यशश्री पायची दासी ॥ ३ ॥
खरा तो एकची धर्मजगाला प्रेम अर्पावेही साने गुरूजींची विख्यात कविताही वियद्गंगा वृत्तातच आहे. [९]


खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे

जगी जे हीन अतिपतितजगी जे दीन पददलित ।
तया जाऊन उठवावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ धृ ॥

जयांना ना कुणी जगती, सदा ते अंतरी रडती ।
तया जाऊन सुखवावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ १ ॥

समस्तां धीर तो द्यावासुखाचा शब्द बोलावा ।
अनाथा साह्य ते द्यावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ २ ॥

सदा जे आर्त अतिविकलजयांना गांजती सकल ।
तया जाऊन हसवावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ३ ॥

कुणा ना व्यर्थ शिणवावेकुणा ना व्यर्थ हिणवावे ।
समस्तां बंधु मानावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ४ ॥

प्रभूची लेकरे सारी, तयाला सर्वही प्यारी ।
कुणा ना तुच्छ लेखावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ५ ॥

असे जे आपणापाशी, असे जे वित्त वा विद्या ।
सदा ते देतची जावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ६ ॥

भरावा मोद विश्वात, असावे सौख्य जगतात ।
सदा हे ध्येय पूजावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ७ ॥

असे हे सार धर्माचे, असे हे सार सत्याचे ।
परार्थी प्राणही द्यावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ८ ॥

जयाला धर्म तो प्याराजयाला देव तो प्यारा ।
तयाने प्रेममय व्हावेजगाला प्रेम अर्पावे ॥ ९ ॥


आणखी एक उदाहरण आहे कुणाला प्रेम मागावे ?ह्या कवितेचे [१०].

गीतः स.अ.शुक्ल, स्वरः मा.बसवराज

कुणाला प्रेम मागावे? जिवाचे दु:ख सांगावे?
मृगजळी का तरंगावे? कुणाला गात रंजावे? ॥ धृ ॥

तूच ना प्रीतिचा पेला, दिला पण पालथा केला?
तळमळे जीव तान्हेला, कुणासाठी जगी जगावे? ॥ १ ॥

तुझ्या शृंगारलीला या, बिचारी मोहिनी माया ।
किती आशेवरी वाया-, खुळ्या जिवास टांगावे? ॥ २ ॥

साथीचा साज विस्कटला, सूरांचा मेळ मग कुठला ।
दिलाचा दिलरूबा फुटला, कसे गाणे अता गावे? ॥ ३ ॥

कविवर्य भा.रा.तांबे ह्यांची कळा ज्या लागल्या जीवाही कविताही ह्याच वृत्तातली आहे [११].

कळा ज्या लागल्या जीवामला की ईश्वरा ठाव्या! ।
कुणाला काय हो त्यांचेकुणाला काय सांगाव्या? ॥ धृ ॥

उरीं या हात ठेवोनी उरींचा शूल का जाई? 
समुद्री चौंकडे पाणीपिण्याला थेंबही नाही ॥ १ ॥

जनांच्या कोरड्या गप्पाअसे सारे जगद्बंधू! ।
हमामा गर्जनेचा होन नेत्रीं एकही बिंदू ॥ २ ॥

नदीला पूर हा लोटेन सेतू ना कुठे नावा ।
भुतांची झुंज ही मागेधडाडे चौंकडे दावा ॥ ३ ॥

नदी लंघोनि जे गेले तयांची हाक ये कानीं ।
इथे हे ओढती मागे मला बांधोनि पाशांनी ॥ ४ ॥

कशी साहू पुढे मागे जिवाला ओढ जी लागे? 
तटातट्‌ काळजाचे हे तुटाया लागती धागे ॥ ५ ॥

पुढे जाऊवळू मागेकरू मी काय रे देवा? 
खडे मारी कुणीकोणी हसेकोणी करी हेवा! ॥ ६ ॥

गीतः भा.रा.तांबे, संगीतः वसंत प्रभू, स्वरः लता मंगेशकर, रागः देसकार
(स्वराविष्कार-विश्वनाथ बागूल)

अर्थात्‍ ह्या सर्व कविता, गाणी; प्रायः एकाच वृत्तात रचलेल्या असल्याने परस्परांच्या चालींत गाता येणार. तसा प्रयत्न करणे नेहमीच आनंददायी ठरते. त्यामुळे अर्थांच्या आस्वादाला चालींचे नवे परिमाण लाभते.

संदर्भः
१.     हे वृत्त काय आहे? - अरविंद कोल्हटकरhttp://mr.upakram.org/node/3480
२.     वृत्तांबाबत थोडेसे - प्रदीप कुलकर्णी http://www.manogat.com/node/13552
३.     धबधबा, भवानीशंकर पंडित, ’आठवणीतल्या कवितासंच क्रमांक ४
४.     जगी हा खास वेड्यांचा गाण्याचे शब्द http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Jagi_Ha_Khas_Vedyancha
५.     ’जगी हा खास वेड्यांचा’ नाटकः रणदुंदुभी
६.     तुझ्या पंखावरूनी, या गाण्याचे शब्द http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Tujhya_Pankhavaruni_Ya
७.     तुझ्या पंखावरूनी, या गाण्याची अधोभारणक्षम श्राव्य आवृत्ती http://mr-jatt.com/download-tals/tujhya-pankha-varuni-usha-mangeshkar.html
८.     बालभारती मराठी कविता http://balbharatikavita.blogspot.in/2010/04/blog-post.html
९.     खरा तो एकची धर्म http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Khara_To_Ekachi_Dharma
१०.  कुणाला प्रेम मागावे? http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Kunala_Prem_Magave

११.  कळा ज्या लागल्या जीवा http://www.aathavanitli-gani.com/song/kala_jyaa_lagalya_jeeva


20160121

कवी माधव ज्यूलियन यांचा आज जन्मदिन

कवी माधव ज्यूलियन अर्थात डॉ.माधव त्र्यंबक पटवर्धन यांचा आज जन्मदिन
(जन्म : २१ जानेवारी १८९४)

देवप्रिया हे मराठी भाषेत फार मोठ्या प्रमाणात वापरले गेलेले वृत्त आहे. हे नावही श्री. माधव ज्युलियन यांनी दिलेले आहे. या अक्षरगणवृत्ताचे मात्रांच्या हिशोबात ७-७-७-५ असे उपभाग आहेत.

लक्षणगीतः
राधिका ताराप गा गा, राधिका ताराप गा
गा ल गा गा, गा ल गा गा, गा ल गा गा, गा ल गा

देवप्रियाचे उदाहरण: काही लोकप्रिय गीते
१.      
शुक्रतारा मंदवारा चांदणे पाण्यातुनी http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Shukratara_Mand_Vara
२.    
त्या फुलांच्या गंधकोशी  http://manik-moti.blogspot.in/2010/04/blog-post_19.html
३.    
चांदणे शिंपीत जाशी चालता तू चंचले  https://www.youtube.com/watch?v=eFbJAXnhxVM

मात्र, ’देवप्रिया’ वृत्ताचे सर्वात देदिप्यमान उदाहरण म्हणजे त्यांची ’भ्रांत तुम्हां कां पडे?’ ही कविता. राष्ट्रभक्तांना आजही तेवढेच सशक्त मार्गदर्शन करणारी ही कविता एका उत्तम चालीत गाताही येते. “आपकी नजरों ने समझा, प्यार के काविल मुझे” ह्या चालीत गाऊन पाहा. कवितेतला शब्द आणि शब्द जागा होईल. त्याकरताच ही संपूर्ण कविता इथे उद्धृत करत आहे.


भ्रांत तुम्हां कां पडे?

हिंदपुत्रांनो,स्वतांला लेखिता कां बापडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे?
वाघिणीचें दूध प्यालां, वाघबच्चे फाकडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? धृ

हिंदभू वीरप्रसू जी वैभवाला पावली, कां आता खालावली?
धन्यता द्याया कुशीला अंग झाडा, व्हा खडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

पूर्वजांची थोरवी लाभे पुन्हा बोलून कां? झिंगुनी डोलूं नका;
लक्ष द्या चोहींकडे, द्या कालवैशिष्टयाकडे ! भ्रांत तुम्हां कां पडे?

जीर्ण त्या कैवल्यकुंडी घाण देखा माजली, डुंबता कां त्या जली?
ओज पूर्वीचे न तेथे, तीर्थ ते आता सडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

ज्ञानगंगा वाहते पूर्वेकडे, घाला उड्या, अंतरी मारा बुड्या;
संपली पूर्वाग्रहांची रात्र, झाले तांबडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

मोकळी ही खा हवा, चैतन्य अंगी खेळवा, आत्मशुद्धी मेळवा,
मुंडिती जे फक्त डोके तेच गोटे कोरडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे?

श्रेष्ठता जन्मेच का ये? जातिदर्पाला त्यजा, हिंदुतेला भजा,
नेमका का भेद भासे? साम्य सारे का दडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे?

ब्राम्हणत्वाची बढाई लाज ही वेदास हो! षड्रिपूंचे दास हो !
लोकसेवा, सत्यशुद्धी ही कराया व्हा सडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

कर्मयोगी एक व्हा रे, नायकी वा पायकी, दावुनी घ्या लायकी;
खानदानीतील नादाना, करी घे फावडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

जो करी कर्तव्य, घामेजूनि खाई भाकरी, धन्य त्याची चाकरी !
कर्मजा सिद्धी! न गीतावाक्य हे खोटे पडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

लेखणी बंदूक घ्या वा तागडी वा नांगर, हिंदवी व्हा चाकर;
एक रक्ताचेच आहो साक्ष देई आतडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १०

एकनाथाची कशी आम्हास होई विस्मृती, जो दया मानी स्मृती.
जो कडे घे अंत्यजाचे पोर तान्हे शंबडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? ११
संकराची बंडखोरी उभारा या ध्वजा! उन्न्ति स्वातंत्र्यजा!
राजकी वा गावकी - सारी झुगारा जोखडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? १२

भारताच्या राउळी बत्तीस कोटी देवता जागत्या, या पावता
मुक्तिसंगे स्वर्ग लाभे- कोण पाही वाकडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे? १३

पोट जाळायास देव्हारे पुजारी माजवी, ईश्वराला लाजवी
चूड घ्या अन्‌ चेतवा हे रूढ धर्माचे मढे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? १४

काय भिक्षेची प्रतिष्ठा? चैन चाले आयती, मुख्य दीक्षा काय ती?
कष्टती ते खस्त होती, पोळ साई-जोगडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १५

’बुत्‌ शिकन्‌’ व्हा! ’बुत्फरोशी’ कासया बालाग्रही? भक्त व्हा सत्याग्रही!
मानिती वेड्यास साधु स्वार्थसाधू भाबडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १६

आचरा शांतिक्षमा, निंदोत ते जे निंदती, संयमीला न क्षिती.
वैरबाधा खास दिव्य प्रेममंत्राने झडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १७

ही अहिंसा प्रेमनीती वाटता नामर्दुमी क्षात्रता दावा तुम्ही,
सोडवा क्षेत्री लढूनी राज्यसत्तेचे लढे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १८

दृष्टि राष्ट्राची हवी स्वार्थातही जी नेहमी, उन्नतीची घे हमी;
जो अहिंदी त्याजला ठेवा दुरी, चारा खडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १९

बंधुला हाणावयाला पत्करुनी दास्यही, शत्रु आणावा गृही
दोष हा राष्ट्रघ्न अद्यापिही देशाला नडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?         २०

तो असो जैचंद वा राघो भरारी वा कुणी, तो स्वराज्याचा खुनी!
हाकुनी धिक्कारुनी द्या त्यास सैतानाकडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? २१

बंधुलाही गांजुनी जो शत्रुगेही मोकली मूळ साक्षात तो कली!
ना गणा त्याची प्रतिष्ठा, ते विषारी रोपडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? २२

इच्छिता स्वातंत्र्य, द्या स्वातंत्र्य हे अन्यांसही, का न कोणा आस ही?
का गुलामांचे तुम्हा सुल्तान होणे आवडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे? २३

’जो बचेंगे तो लढेंगे’! शूर दत्ताजी वदे, स्वामिकार्यी जीव दे,
शौर्य हे दावाल का कल्ले मिशांचे आकडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे? २४

काळ राष्ट्रांच्या चढाओढींत लोटी खामखा, अंध ऐशाराम का?
स्वर्ग जिंका वा मही! ऐका रणीचे चौघडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? २५

कायदा पाळा गतीचा, काळ मागे लागला, थांबला तो संपला!
धावत्याला शक्ति येई आणि रस्ता सापडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? २६

जा गिरीच्या पैल जा! समृद्धि नांदे वैभवे तेथ सौंदर्यासवे;
मोकळीकीच्या मुदे उत्कर्ष तेथे बागडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? २७

हिंदपुत्रांनो, हिताचे ते तुम्ही हाती धरा, एरव्ही माफी करा.
शब्द माझे बोबडे अन्‌ ज्ञान माझे तोकडे, चित्त माझे भाबडे. २८

संदर्भः
१.
काव्यरचनेची लोकप्रिय वृत्ते- ०२ http://nvgole.blogspot.in/2015/10/blog-post.html#links
२.
“भ्रांत तुम्हां कां पडे?”, माधव ज्युलिअन, आठवणीतल्या कविता भाग-३, पृष्ठ-१०२ ते १०५.

20151029

काव्यरचनेची लोकप्रिय वृत्ते- ०२

९. इंद्रवज्रा  (११ अक्षरी अक्षरगणयती ५,६)

लक्षणगीतः
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः
ताराप ताराप जनास गा गा


ती इंद्रवज्रा म्हणिजे कवीने । ता ता ज गा गा गण येत जीने ॥
त्या अक्षरे येत पदात अक्रा । 'तारी हरी जो धरि शंखचक्रा

भगवद्‌ गीता दोनच वृतांत लिहिली गेलेली आहे. बहुतांश श्लोक हे अनुष्टुप्‌ छंदात लिहिले गेले आहेत. तर काही श्लोक इंद्रवज्रा वृतांत. इंद्रवज्राचे उदाहरणः

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय । नवानि गृण्हाति नरोऽपराणि ॥
तथा शरीराणि विहाय जीर्णांनि । अन्यानि संयाति नवानि देही ॥ गीता-२-२२

सांडूनिया जर्जर जीर्ण वस्त्रे । मनुष्य घेतो दुसरी नवीन ॥
तशीचि टाकूनि जुनी शरीरे । आत्माहि घेतो दुसरी निराळी ॥ गीताई-२-२२

इतर उदाहरणेः

१.         कायेन वाचा मनसेंद्रियेर्वा । बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिः स्वभावः ।
करोमि यद्यद्‌ सकलं परस्मै । नारायणायच समर्पयामि ॥
२.        चोरा बरा तू मज गावलासी । का सांग येथे अजि पावलासी ॥
ना बोलसी तै चल ठाणियासी । वाचाळ होशील तु पोलिसासी ॥
३.        कैलासराणा शिवचंद्रमौळी । फणींद्र माथा मुकुटी झळाळी ॥
कारूण्यसिंधू भवदुःख हारी । तुजविण शंभो मज कोण तारी ॥

आदिशंकराचार्यकृत द्वादशज्योतिर्लिंगस्तोत्रही इंद्रवज्रा वृत्तातच रचलेले आहे.

उदाहरणार्थः

कावेरिकानर्मदयोः पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ।
सदैवमान्धातृपुरे वसन्तमोङ्कारमीशं शिवमेकमीडे ॥ ४ ॥
द्वादशज्योतिर्लिंगाणि - श्रीमत्‌ आदि शंकराचार्य


१०. उपेंद्रवज्रा (११ अक्षरी अक्षरगणयती ५,६)

लक्षणगीतः जनास ताराप जनास गा गा

उपेंद्रवज्रा म्हणतात तीलाज ता ज गा गा गण येती जीला 
पदास होणे शिव अक्षरांनीपहा मनी धुंडिशी काय रानी ॥

उदाहरणः
.
तया वनी एक तटाक तोये । तुडुंबले तामरसानपाये ॥
निरंतरामंद मरंद वाहे । तपांतही यास्तव रिक्त नोहे ॥

एकूण २२५ श्लोकांच्या “नल-दमयंती स्वयंवर” आख्यानातहे वृत्त फक्त एकदाच योजले आहे.
.
यदिंद्रवज्रादचरणेषुपूर्वे भवन्ति वर्णा लघवः सुवर्णे ।
अमंदमाद्यन्मदने तदानी मुपेंद्रवज्रा कथिता कविंद्रैः ॥ - श्रुतबोध-२२

११. उपजाती (११ अक्षरी अक्षरगणयती ५,६)

पहिल्या आणि तिसर्‍या चरणांत इंद्रवज्रा, व दुसर्‍या आणि चवथ्या चरणांत उपेंद्रवज्रा असेल तर ते उपजाती वृत्त होय.

उदाहरणः कविता, वनसुधा; कवीः वामन पंडित

परोपरी खेळति जी वनात । .................... इंद्रवज्रा (ताराप ताराप जनास गा गा)
अर्पूनि चित्ते जगजीवनात ॥ .................... उपेंद्रवज्रा (जनास ताराप जनास गा गा)
धरूनिया मर्कटपुच्छ हाती । .................... इंद्रवज्रा (ताराप ताराप जनास गा गा)
तयांसवे वृक्षि उडो पहाती ॥ .................... उपेंद्रवज्रा (जनास ताराप जनास गा गा)

१२. अनुष्टुप्‌ छंद

अनुष्टुप्‌ छंद अथवा वृत्त म्हणजे अष्टाक्षरी चार चरणांचे काव्य. ह्यालाच श्लोक असेही म्हणतात. रामरक्षेतील बरेचसे काव्य ह्याच छंदात लिहिले गेले आहे. ह्या छंदाचे वर्णन संस्कृत श्लोकात खालील प्रमाणे केले गेलेले आहे. त्यात असे म्हटले आहे कीश्लोकाच्या प्रत्येक चरणातील आठ अक्षरांमध्ये पाचवे र्‍हस्व (लघु)सहावे अक्षर दीर्घ (गुरू)सातवे अक्षर पहिल्या व तिसर्‍या  चरणांत दीर्घ (गुरू) असतेतर दुसर्‍या व चवथ्या चरणांत र्‍हस्व (लघु) असते [१].

श्लोके षष्ठं गुरू ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्‌ । द्विचतुःपादयोर्र्‍हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥ श्रुतबोध-१०[२]
मराठी अनुवादः सहावे गुरू सर्वत्रलघु सर्वत्र पाचवे । समांत सातवे र्‍हस्वविषमी दीर्घ ते असे ॥

अक्षर
चरण
गा
गा
गा
गा
गा
गा
उ-१
श्लो
के
ष्ठं
गु
रू
ज्ञे
यं
उ-२
र्व
त्र
घु
ञ्च
मं
उ-३
द्वि
तुः
पा
यो
र्र्‍ह
स्वं
उ-४
प्त
मं
दी
र्घ
न्य
योः

मराठीमध्ये जो छंद वा वृत्त यांपैकी कोणत्याच प्रकारात बसू शकत नाहीतथापि तो मुक्तही नाहीअसा जो तो अनुष्टुप्‌ छंद होय. अनुष्टुप्‌ अष्टाक्षर-नियत आहेतरी त्यातील अर्ध्या भागात लघुगुरुत्वाचा विचार करावा लागतोपण अर्ध्या भागात तो तसा करावा लागत नाहीतसेच त्याचे लक्षण, मात्रामापनानेही वर्णन करता येत नाही [३]. चरणांती यती येत असल्यामुळे आठवे अक्षर लघु असले तरी त्याचा उच्चार दीर्घच होतो. त्यामुळे आठवे अक्षर दीर्घ असावे ही अट सांगितलेली नाही.  भगवत् गीता आणि गीताई ह्यांतील बहुतांशी श्लोक अनुष्टुप् छंदातच रचलेले आहेत. उदाहरणार्थः
.
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थ धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ गीता-१८-७८
योगेश्वर जिथे कृष्ण जिथे पार्थ धनुर्धर । तिथे मी पाहतो नित्य धर्म श्री जय वैभव ॥ गीताई-१८-७८
.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु: गुरुर्देवो महेश्वर: । गुरु: साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥
गुरू ब्रम्हा गुरू विष्णू गुरूदेव महेश्वर ।  गुरू साक्षात परब्रम्ह म्हणून गुरू वंदू या ॥ - मराठी
.
उद्योगेनैव सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै:  न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा: 
केल्याने होत आहे रेइच्छिल्याने न केवळ । न कधी सूप्त सिंहाच्या तोंडी प्रवेशती पशू ॥ - मराठी

१३. साकी

अभंगओवीघनाक्षरी इत्यादी पद्यप्रकारांत लघुगुरू हा भेद नाही. स्थूलमानाने सर्व अक्षरे सारख्याच दीर्घ कालांत म्हणजे गुरूच उच्चारायची असतात. अर्थातया पद्यप्रकारात मुख्य नियमन अक्षरसंख्येचे दिसते. प्रत्येक अक्षरांचा काल दोन मात्रांचा असल्यामुळे या पद्यप्रकारात अष्टमात्रक आणि षण्मात्रक अशा दोन आवर्तनांची रचना होऊ शकते. या लगत्वभेदातीत अक्षरसंख्याक पद्यप्रकाराला काहीतरी पारिभाषिक नाव पाहिजे म्हणून डॉ. माधव त्रिंबक पटवर्धन (माधव जूलियन) ह्यांनी त्यांच्या "छंदोरचना" ह्या अत्यंत मौलिक ग्रंथातवैदिक पद्यप्रकाराला असणारे छंद हे नाव दिले आहे.

र्‍हस्व अक्षराची एक मात्रा आणि दीर्घ अक्षराच्या दोन. काव्याच्या एका ओळीतील सर्व मात्रांची मिळून संख्या एकच राखली जाते त्या काव्यप्रकारांना जाति (किंवा मात्रावृत्ते अथवा श्लोक) म्हणतात. साकी (लवंगलता) हा काव्यप्रकारही असाच आहे.

वृत्त: हे वृत्त समजाती (पद्यातील सर्व पंक्ती सारख्याच असल्या की त्यास सम म्हणावयाचे), मात्रावृत्तआहे. ह्यात ८+८+८+४ = २८ मात्रा एका ओळीत येत असतात.


उदाहरणः
१. औदुंबर

ऐलतटावर पैलतटावर हिरवाळी घेऊन ।  निळासावळा झरा वाहतो बेटाबेटातून ॥
चार घरांचे गाव चिमुकले पैलटेकडीकडे । शेतमळ्य़ांची दाट लागली हिरवी गरदी पुढे ॥

पायवाट पांढरी तयातुनि अडवीतिडवी पडे। हिरव्या कुरणांमधुन चालली काळ्या डोहाकडे ॥
झाकळुनी जळ गोड काळिमा पसरी लाटांवर।पाय टाकुनी जळांत बसला असला औदुंबर ॥                     
कवी: बालकवी. (त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे)

२. आचार्य अत्रे ह्यांची विडंबित कविता “’कवी आणि चोर”’

पाल पाहुनी जसा बिचारा विंचू टाकी नांगी;
तसा आमुचा नायक खिळला उभा जागच्या जागी!
भान विसरला, कार्य विसरला, टकमक पाहत राही,
वेळ लोटला, असा किती तरि, स्मरण न त्याचे काही!

. दिंडी

दंडी हे वाद्य घेऊन फिरणार्‍यागोसाव्यांची एक जमात असे. तिच्या वाद्यावरून ह्या वृत्तासदंडीदिण्डीदिप्डीकिंवा दंडीगाण असे संबोधले जाते. परशुरामतात्या गोडबोले ह्यांच्या वृत्तदर्पणात अशी माहिती दिलेली आहे की, “दिंडीला चार चरण असतात. चरणांच्या अखेरीस अनुप्रास किंवा यमक असते. ह्या छंदास अक्षरांचा नियम नाही परंतु मात्रांचा नियम आहे. म्हणून हे मात्रा वृत्त आहे. प्रत्येक चरणात एकोणीस मात्रा असतात आणि नवव्या मात्रेवर अवसान असते म्हणून प्रत्येक चरणाचेनऊ मात्रांचा एक आणि दहा मात्रांचा एक असे दोन भाग पडतात. पहिल्या भागात प्रथम तीन मात्रांचा एक गण असावा. त्यात एक गुरू व एक लघु किंवा एक लघु व एक गुरूकिंवा तीनही मात्र लघु असाव्यात. त्यापुढे तीन गुरू किंवा सहा लघु किंवा लघु व गुरू मिळून सहा मात्रांचा गण असावा. दुसर्या  भागात पहिल्याप्रमाणेच प्रथम तीन मात्रांचा एक गण असावा. मग पुन्हा आणखी तीन मात्रांचा तसाच एक गण असावा. अखेरीस दोन गुरू असावेत.

रघुनाथ पंडितांचे हे सर्वात आवडते वृत्त असावे. एकूण २२५ श्लोकांच्या नल-दमयंती स्वयंवर” आख्यानातहे वृत्त त्यांनी ६९ वेळा योजले आहे.

उदाहरणः
१.
तोच उदयाला येत असे सूर्यअहो क्षितिजावर त्याच नव्हे काय?
तेच त्याचे कर न का कुंकुमानेवदन पूर्वेचे भरति संभ्रमाने?
अढळ सौंदर्यकेशवसूत
२.
पोर खाटेवर मृत्युच्याच दाराकुणा गरिबाचा तळमळे बिचारा;
दूर आई राहिली कोकणातसेविकेचा आधार एक हात !
- कवीः गिरीश यशवंत कानिटकर
३.
हंस मिळणे हे कठिण महीलोकी, सोनियाचा तो नवल हे विलोकी ।
तशा मजलाही सोडिले तुवा कीतुझा ऐसा उपकार मी न झाकी ॥
- नल-दमयंती स्वयंवर, कवीः रघुनाथ पंडित

. देवप्रिया

देवप्रिया हे मराठी भाषेत फार मोठ्या प्रमाणात वापरले गेलेले वृत्त आहे. हे नावही श्री. माधव ज्युलियन यांनी दिलेले आहे. या अक्षरगणवृत्ताचे मात्रांच्या हिशोबात ७-७-७-५ असे उपभाग आहेत.

लक्षणगीतः
राधिका ताराप गा गाराधिका ताराप गा
गा ल गा गागा ल गा गागा ल गा गागा ल गा

देवप्रियाचे उदाहरण: काही लोकप्रिय गीते

१. शुक्रतारा मंदवारा चांदणे पाण्यातुनी http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Shukratara_Mand_Vara
२. त्या फुलांच्या गंधकोशी  http://manik-moti.blogspot.in/2010/04/blog-post_19.html
३. चांदणे शिंपीत जाशी चालता तू चंचले  https://www.youtube.com/watch?v=eFbJAXnhxVM

शुक्रतारामंद वाराचांदणे पाण्यातुनी
चंद्र आहेस्वप्‍न वाहे धुंद या गाण्यातुनी
आज तू डोळ्यांत माझ्या मिसळुनी डोळे पहा
तू अशी जवळी रहा

मी कशी शब्दांत सांगू भावना माझ्या तुला ?
तू तुझ्या समजून घे रे लाजणार्‍या या फुला
अंतरीचा गंध माझ्या आज तू पवना वहा
तू असा जवळी रहा

लाजर्‍या माझ्या फुला रे गंध हा बिलगे जिवा
अंतरीच्या स्पंदनाने अन्‌ थरारे ही हवा
भारलेल्या या स्वरांनी भारलेला जन्म हा
तू अशी जवळी रहा

शोधिले स्वप्‍नात मी ते ये करी जागेपणी
दाटुनी आलास तू रे आज माझ्या लोचनी
वाकला फांदीपरी आता फुलांनी जीव हा
तू असा जवळी रहा

गीत- मंगेश पाडगांवकरसंगीत- श्रीनिवास खळे
स्वर- अरूण दाते ,  सुधा मलहोत्रा;  राग- यमनकल्याण

त्या फुलांच्या गंधकोशी http://manik-moti.blogspot.in/2010/04/blog-post_19.html

त्या फुलांच्या गंधकोशी, सांग तू आहेस कात्या प्रकाशी तारकांच्या, ओतिसी तू तेज का?
त्या नभाच्या नीलरंगी, होवूनी आहेस कागात वायूच्या स्वरानी, सांग तू आहेस का?

मानवाच्या अंतरीचा, प्राण तू आहेस कावादळाच्या सागराचे, घोर ते तू रूप का?
जीवनी या वर्षणारा, तू कृपेचा मेघ काआसमंती नाचणारी, तू विजेची रेघ का?

जीवनी संजीवनी तू, माउलीचे दूध काकष्टणार्‍या बांधवांच्या, रंगसी नेत्रात का?
मूर्त तू मानव्य का रेबालकांचे हास्य काया इथे अन्‌ त्या तिथे, रे सांग तू आहेस का?

गीतः सूर्यकांत खांडेकरसंगीतः पं. हृदयनाथ मंगेशकरगायकः सुरेश वाडकर

१६. मालिनी

मालिनी हे अत्यंत गोड वृत्त आहे. पहिल्या सहा लघु अक्षरांची मजा लुटायची असेल तर यासारखे दुसरे वृत्त नाही. हे अक्षरगणवृत्त असूनप्रत्येक चरणात १५ अक्षरे असतात. यती ८-व्या अक्षरावर असतो. उदाहरण:
१.
कणभर उरलेले रूप माझे उरी घे,  मधुतर जळवंती हात माझे करी घे
तनुभर जमलेली रात्र घे ना मिठीला, क्षणभर जवळी ये झाकुनी दे दिठीला - ग्रेस

२. उडत उडत चाले जेवि मंडूकजाती, उकड बसति तैसे त्यासवे तीव्र जाती
न बहु पसरितां ते हस्तपादादि, पाणी, तरति नवल पाहे हांसतो चक्रपाणी - वनसुधा, वामन पंडित

संदर्भः
१. श्रुतबोध- कविकुलगुरू महाकवि कालिदास, एकूण पृष्ठे-२३
२. छंदःशास्त्राची चाळीस वर्षे, कृष्ण श्रीनिवास अर्जुनवाडकरपूर्वप्रसिद्धी: नवभारतसप्टेंबर१९६२, http://vechak.org/chandashastrachi40varshe
३. छंदोरचनाः मा.त्रिं.पटवर्धन, पृष्ठसंख्या-५१४
४. गझलेचा आकृतिबंध सुरेश भट ह्यांचेवरील संकेतस्थळ http://www.sureshbhat.in/node/12
५. द स्टुडंटस्‍ न्यू संस्कृत डिक्शनरी, चवथी आवृत्ती, १९८७, मूल्य रू.१००/- फक्त.
६. विश्वकोशातील छंदोरचनेवरील लेख https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand6/index.php/component/content/article?id=11059
७. रघुनाथ पंडित विरचित नल-दमयंती स्वयंवर, संपादकः प्रा.श्री.र.भिडे, सोमैय्या पब्लिकेशन्स, १९७१, किंमत रु.६/- फक्त.
८. अनुवाद पारिजात http://anuvadparijat.blogspot.in/2015/05/blog-post_12.html