20200806

अणुस्फोटाचा सैद्धांतिक पाया

अणुस्फोटाचा सैद्धांतिक पाया

 

लेखकः नरेंद्र गोळे २०२००७१२

 

 

क्रांतिक वस्तुमान

 

निसर्गात आढळून येणारे सर्वात जड मूलद्रव्य आहे युरेनियम. आवर्तसारणीत हे सर्वात शेवटी असते. ह्याचा अण्वांक ९२ असतो आणि सामान्यतः वस्तुमानांक असतो २३८. निसर्गतः आढळून येणार्‍या युरेनियममध्ये हजारात सात ह्या प्रमाणात युरेनियम-२३५ हा समस्थानिकही असतो. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात सामरिक उपयोगाकरता जेव्हा अणुऊर्जेचा शोध घेण्याचे प्रयत्न निकराने सुरू झाले, तेव्हा ह्या मूलद्रव्याच्या, ह्या समस्थानिकाचे अनेक अज्ञात गुणधर्म समोर आले. अणुऊर्जेचा शोध लागला आणि त्या ऊर्जेतील युरेनियमचे महत्त्व अधोरेखित झाले. युरेनियमच्या छोट्याशा वस्तुमानात जगाचा विध्वंस करता येऊ शकेल इतकी ऊर्जा सामावली असल्याची कुणकुण लागली. मग त्या ऊर्जेच्या विमोचनाची आणि तिचेवर नियंत्रण मिळवण्याची शर्यत सुरू झाली. शर्यतीत अमेरिका जिंकली. जर्मनी हारली. दोस्त राष्ट्रांनी जपानवर पहिली दोन अणुस्फोटके टाकून, त्या ऊर्जेवरील आपले नियंत्रण प्रदर्शित केले. हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील स्फोटांच्या महात्म्यामुळे दुसरे महायुद्ध संपुष्टात आले.

 

युरेनियममधील ह्या ऊर्जेच्या विमोचनास कारण ठरली एक साखळी प्रतिक्रिया आणि अशी साखळी प्रतिक्रिया अविरत सुरू राहावी ह्याकरता आवश्यक असलेले युरेनियम-२३५ चे किमान वस्तुमान. ह्या किमान वस्तुमानास म्हणतात क्रांतिक वस्तुमान[१]. ते, युरेनियम-२३५ करता किती असू शकते, ह्याचा अदमास एन्रिको फर्मी ह्यांना लागला होता. अमेरिकेतील एका फुटबॉल मैदानात नैसर्गिक युरेनियमची प्रत्यक्ष थप्पी रचून क्रांतिक वस्तुमान नेमके किती आहे ह्याचा १९४४-४५ मध्ये, ते शोधच घेत होते. तो एका वेगळ्याच लेखाचा विषय आहे. मात्र युरेनियमची घनता[२] १९.१ ग्रॅम/घन सेंमी इतकी असल्याने, प्रत्यक्षात पसाभर (सुमारे ५२ घन सेंमी) इतकेच त्याचे आकारमान भरत असते. म्हणजेच पर्यायाने, पसाभर युरेनियम-२३५ ह्या पदार्थाने अणुस्फोट घडवून आणला जाऊ शकतो असे तेव्हा लक्षात आलेले होते. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात जर्मनी आणि अमेरिका हे दोन्हीही पक्ष क्रांतिक वस्तुमान नेमके किती आहे ह्याचाच निकराने शोध घेत होते. आजही सर्वच देशांत ह्याबाबत गोपनीयता पाळली जात असल्याने क्रांतिक वस्तुमान नेमके किती आहे, ह्याबाबत निरनिराळ्या देशांची आपापली अघोषित अनुमाने आहेत. ही अनुमाने कधीही उघड होणार नाहीत. मात्र, ही सारी भानगड काय आहे, त्याचाच हा सोप्या शब्दांत सांगितलेला कथाभाग.

 

स्फोट म्हणजे काय?

 

प्रचंड ऊर्जा, कमीत कमी जागेत, कमीत कमी काळात मुक्त झाली तर, आजूबाजूचे वातावरण ताबडतोब तापून तिथली हवा हलकी होऊन वर जाते. आजूबाजूची हवा तिथे खेचली जाते. तीही तापून वर जात राहते. अशा घटनेलाच स्फोट म्हणतात. स्फोटाच्या जागी मग पोकळी निर्माण होऊन आसपासची हवा तिथे अत्यंत वेगाने खेचली जाते. ह्यामुळे वादळे निर्माण होऊन, त्या वादळांच्या कचाट्यात येणार्‍या वस्तु, स्फोटाच्या जागी प्रथम खेचल्या जाऊन उंच आकाशात भिरकावून दिल्या जातात. त्यांचे तापमान कमी होता होता त्या आकाशभर पसरत जातात आणि थंड झाल्यावर जड होऊन दूरवर जाऊन जमिनीवर पडतात. कुठल्याही स्फोटाचे वर्णन असेच करता येईल. ह्या प्रक्रियेत आसपासच्या परिसरातील चराचराचा जो प्रचंड विध्वंस घडून येतो तेच स्फोटाचे फलित असते. मात्र इतर स्फोट आणि अणुस्फोट यांच्यातील फरक असा की, त्याच वजनाच्या अणुस्फोटकात, साध्या रासायनिक स्फोटकाहून किमान एक अब्जपट ऊर्जा जास्त असते. अणुस्फोटकाची ऊर्जासघनता हाच मुद्दा कळीचा आहे. म्हणूनच हिरोशिमाच्या अणुस्फोटात लाखभर माणसे क्षणार्धात स्फोटग्रस्त झाली. त्यांपैकी अर्धी जागीच मृत्यू पावली. ह्याचे कारण हा ऊर्जा-घनतांतील फरकच आहे.

 

युरेनियमचे स्फोटक सामर्थ्य

 

निसर्गतः आढळून येणारे युरेनियम हे मूलद्रव्य ढोबळपणे दोन घटकांचे बनलेले असते. वजनाने, दर हजारात ७ भाग, ह्या प्रमाणात आढळणारे युरेनियम-२३५ हे मूलद्रव्य आणि दर हजारात ९९३ भाग, ह्या प्रमाणात आढळणारे युरेनियम-२३८ हे मूलद्रव्य. ही दोन्हीही मूलद्रव्ये परस्परांची समस्थानिके आहेत. म्हणजे त्यांचे अण्वांक (९२) एकच आहेत आणि ते आवर्त सारणीत एकाच जागी वसलेले असतात. त्यामुळेच तर त्यांना परस्परांची समस्थानिके म्हणतात. मात्र त्यांचे अणुभार किंवा वस्तुमानांक मात्र निरनिराळे असतात (अनुक्रमे २३५ आणि २३८). म्हणून ते निरनिराळ्या मूलद्रव्यांच्या स्वरूपात परस्परांहून वेगळे आढळतात.


युरेनियम-२३५ हे मूलद्रव्य कितीही ऊर्जा धारण करणार्‍या विरक्तकांनी[३] धडकवले असता विदलित[४]  होते असे आढळून आलेले आहे. अशा विदलनात एकाहून अधिक विरक्तक निर्माण होत असतात. निर्माण झालेले विरक्तक जर पुन्हा युरेनियम-२३५ लाच धडकले तर, पुन्हा विदलन घडून येऊ शकते. अशा प्रकारे दर विदलनात एकाहून अधिक विरक्तक निर्माण होत राहून, आसपासचे युरेनियम-२३५ चे सर्व अणू संपेपर्यंत साखळी प्रक्रिया सुरू राहू शकते. ह्यापैकी दर विदलन प्रक्रियेत सुमारे २० कोटी विजकव्होल्ट किंवा ८.८८x१०-१८ एकक विजेइतकी ऊर्जाही बाहेर पडत असते. एक ग्रॅम मोल पदार्थात सुमारे ६.०२३x१०२३ (ऍव्होगाड्रोज नंबर) अणू असतात. हे लक्षात घेता निरंतर चालणार्‍या साखळी प्रक्रियेत अतिप्रचंड ऊर्जा मुक्त होऊ शकते. म्हणजे केवळ २३५ ग्रॅम वजनाच्या युरेनियम-२३५ चे विदलन झाल्यास, ८.८८x१०-१८ x ६.०२३x१०२३ = ५३.४८ लक्ष एकक विजेइतकी किंवा ५३४८ मेगॅवॉट वीज तासभर मिळू शकेल इतकी ऊर्जा मुक्त होईल. किलोटन टी.एन.टी.[५] परिमाणात ही ऊर्जा ०.३५४ किलो टन टी.एन.टी. इतकी होईल. तुलना करायची झाल्यास असे सांगता येईल की, हिरोशिमा येथे ६ ऑगस्ट १९४५ रोजी टाकण्यात आलेल्या अणुस्फोटकातील ऊर्जा १५ किलो टन टी.एन.टी. इतकी म्हणजेच २३५ ग्रॅम युरेनियम-२३५ मधील विदलन ऊर्जेच्या सुमारे ४२ पट इतकी होती. ही एवढी प्रचंड ऊर्जा सघनता, हेच युरेनियम-२३५ चे अमोघ सामर्थ्य आहे. अख्ख्या मुंबई शहरास तासभर पुरून उरेल एवढी ही वीज आहे. २३५ ग्रॅम युरेनियम-२३५ चे आकारमान केवळ १२.३ घन से.मी. इतके म्हणजे पसाभरही होत नाही.

 

अणुस्फोट व त्याचे पर्यवसान

 

कितीही ऊर्जेने गतीमान असलेला विरक्तक युरेनियम-२३५ अणुगर्भास धडकला असतातो अणुगर्भात पकडला जाऊनअणुगर्भाची एकूण ऊर्जा वाढते. अतिरिक्त ऊर्जेमुळे अस्थिर होऊन मग तो अणुगर्भ उत्स्फूर्ततेने दुभंगतो. ह्या प्रक्रियेस विदलन असे म्हणतात.

 

विदलन प्रक्रियेत युरेनियम-२३५ मूलद्रव्याचे अंदाजे दोनएकसारख्या आकाराचे तुकडे होतात. हे तुकडे म्हणजे युरेनियम-२३५ च्या तुलनेतसुमारे अर्ध्या वस्तुमानाची मूलद्रव्ये असतात. जशी की क्रिप्टॉन आणि बेरियम. त्यांना विदलन निष्पादने म्हणतात. सोबतच एकाहून अधिक (सरासरी सुमारे तीन) विरक्तकही विमोचित होत असतात आणि शिवाय दर विदलनागणिक निर्माण होत असतेसुमारे २०-कोटी-विजकव्होल्ट किंवा ८.८८x१०-१८ एकक विजेइतकी ऊर्जा. हे सारेच ऊर्जा-विमोचन सेकंदाच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म भागात घडून येऊ शकेल.

 

थोडक्यात अणुस्फोट ही, युरेनियम-२३५ ह्या किंवा तत्सम अत्यंत ऊर्जासघन द्रव्यात वस्तुमानाच्या स्वरूपात साठवलेली प्रचंड ऊर्जा, निरंतर चालणार्‍या विदलनाच्या साखळी प्रक्रियेद्वारे, सूक्ष्मातिसूक्ष्म कालात, बिंदूमात्र अवकाशात, एकाचवेळी मुक्त करण्याची प्रक्रिया आहे. ह्यामुळे जिथे स्फोट होतो त्या ठिकाणापासून अनेक किलोमीटरपर्यंत संपूर्ण विध्वंस घडून येतो. आनुषंगिक नुकसान सर्व जगभरच जाणवते. एवढेच नव्हे तर ह्या विध्वंसाचे काही परिणाम पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत टिकून राहणारे असतात.

 

युरेनियम-२३५ ची संहती कशी साधली जाते?

 

मात्र हे सारे तेव्हाच घडू शकेल जेव्हा युरेनियम-२३५ चे क्रांतिक वस्तुमान एकत्र येईल. युरेनियम-२३५ हे द्रव्य अत्यंत ऊर्जा सघन आहे. वर्तमान निसर्गात ते अत्यंत विखुरलेल्या अवस्थेत असल्याने त्याचा किरणोत्साराविना दुसरा कोणताच त्रास आपल्याला होत नाही. अर्थातच हे द्रव्य जर एकत्र आले तर त्याचा विस्फोट होणे आणि ते द्रव्य पुन्हा विखरून विरल होणे ही प्रक्रिया नैसर्गिक आहे. म्हणूनच हे मूलद्रव्य हजारात सात इतक्या विरल प्रमाणात, नैसर्गिक युरेनियममध्ये विखुरले गेलेले आहे. या नैसर्गिक विरलीकरण प्रक्रियेच्या विरुद्ध प्रक्रिया साधून, युरेनियम-२३५ ची संहती (काँसेंट्रेशन) साधता आली तर स्फोट घडवता येईल. मात्र ती साधायची कशी?

 

विदलनकारी पदार्थाचे वस्तुमानसमृद्धी (संहती, सघनता पातळी) आणि आकारहेच त्या नमुन्याच्या वस्तुमानाची क्रांतिकता ठरवतात. जर वस्तुमान एका अतिपातळ तक्त्याच्या स्वरूपात असेल तरबव्हंशी मुक्त विरक्तकविदलनकारी पदार्थाच्या अणूच्या संपर्कात येण्याऐवजी  अवकाशात विखरून जातील. एखाद्या निश्चित पृष्ठभागात बंदिस्त केलेल्या आकारमानांमधे चेंडूसारख्या गोल आकारातच जास्तीत जास्त आकारमान सामावत असल्यामुळे तोच आकार अणुस्फोटकास योग्य ठरतो. युरेनियम-२३५ चे क्रांतिक वस्तुमानएका चेंडूसारख्या गोलात एकत्र गोळा केल्यासत्याचा स्वयंस्फूर्तीने स्फोट होऊ शकतो. या वस्तुमानास युरेनियम-२३५ चे क्रांतिक वस्तुमान म्हणतात.

 

रासायनिक संहती साधणे ही प्रक्रिया, अगदी क्षारापासून आम्ल तयार करणे, उसापासून साखर तयार करणे इत्यादी प्रक्रियांसारखीच असते. नंतर क्रांतिक वस्तुमान भौतिक संपर्कात एका जागी येण्याने कमी क्षमतेचा स्फोट घडून येऊन सारी जुळणी उधळून जाऊ शकते. म्हणून क्रांतिक वस्तुमानाच्या दोन, सुमारे सारख्या तुकड्यांत युरेनियम-२३५ गोळा केला जातो आणि बंदुकीच्या गोळ्या परस्परांवर उडवाव्यात अशा त्वरेने ही दोन वस्तुमाने परस्परांस धडकावीत अशी सोय केली जाते. ह्या यांत्रिक सोयीलाच बत्तीची व्यवस्था म्हणतात. चाप दाबल्याने मग बत्ती दिली जाते, दोन अर्धी क्रांतिक वस्तुमाने परस्परांस धडकतात. क्रांतिक वस्तुमान सूक्ष्मांश सेकंदाकरता तयार होऊन साखळी प्रक्रिया सुरू केली जाते, सूक्ष्मांश सेकंदात ती परिणत होते आणि सर्व क्रांतिक वस्तुमानातील सर्व ऊर्जा एकदम उधळून सूक्ष्मांश सेकंदात पूर्णही होते. मग वरील स्फोट म्हणजे काय? ह्या परिच्छेदात वर्णिल्यानुसार घटना घडून येतात आणि स्फोटाचे इतिकर्तव्य असलेला विध्वंस प्रत्यक्षात घडवून आणतात.

 

अणुऊर्जा संयंत्रात मात्र क्रांतिक वस्तुमान खूपच नियंत्रित पद्धतीने एकत्र केले जाते, हाताळले जाते आणि ऊर्जा काढून घेतल्यानंतरच प्रक्रियेस पुढे जाऊ दिले जाते, त्यामुळे सर्व ऊर्जा एकसमयावच्छेदेकरून मुक्त होऊच शकत नाही आणि त्यामुळे स्फोट होत नाही.



[१] विकिपेडियावरील क्रांतिक वस्तुमानाची माहिती https://en.wikipedia.org/wiki/Critical_mass. ह्या दुव्यावर युरेनियम-२३५ करता हे वस्तुमान ५२ किलोग्रॅम असल्याचे म्हटले आहे. तर १७ सें.मी. व्यासाच्या गोळ्यात ते मावेल असेही दिलेले आहे.

[२] विकिपेडियावरील युरेनियमची माहिती  http://en.wikipedia.org/wiki/Uranium

[३] न्यूट्रॉन. अण्वंतर्गत धनक (प्रोटॉन), विजक (इलेक्ट्रॉन) आणि विरक्तक (न्यूट्रॉन) ह्या कणांपैकी विद्युत अधिभार नसलेला कण.

[४] फिजन. सर्वात अवजड अणूंवर विरक्तक धडकवल्यास घडून येणारी आण्विक प्रक्रिया. विरक्तकाच्या ऊर्जेवर अवलंबून, परस्पर स्वभावांतरण (ट्रान्सम्युटेशन), अनावरण आणि उचल (स्ट्रिपिंग अँड पिक-अप), विदलन (फिजन), विखंडन (स्पॅलेशन), विदारण (फ्रॅगमेंटेशन) आणि विखुरण (स्कॅटरिंग) अशा सहा निरनिराळ्या प्रकारच्या प्रक्रिया घडून येत असतात. त्यातील विदलन प्रक्रिया.

[५]  पारंपारिक स्फोटकांनी मुक्त केलेली ऊर्जा ज्या एककांत मोजतात त्यास टन ट.एन.टी. म्हणतात. म्हणजे टेट्रानायट्रोटोल्यूईन ह्या रासायनिक विस्फोटकाचे एक टन वजनाच्या द्रव्याचा स्फोट घडवून आणला असता मुक्त होणारी ऊर्जा. ही सुमारे १ अब्ज कॅलरी इतकी असते किंवा सुमारे ४.२ अब्ज ज्यूल्स इतकी असते.

पहिल्या अण्वस्त्रविध्वंसाचा पंचाहत्तरावा स्मृतीदिन

पहिल्या अण्वस्त्रविध्वंसाचा पंचाहत्तरावा स्मृतीदिन

नरेंद्र गोळे २०२००८०६

 

आज ६ ऑगस्ट २०२०. बरोब्बर पंचाहत्तर वर्षांपूर्वी सकाळी सव्वानऊ वाजता अमेरिकेने जपानमधील हिरोशिमावर अणुस्फोटकाचा हल्ला केला. नंतर ९ ऑगस्ट १९४५ रोजी असाच हल्ला अमेरिकेने नागासाकी ह्या जपानी शहरावर चढवला. ह्या घटनांनी जगाचा इतिहास, भूगोलाचे पर्यावरण आणि मानवाची विकासाकडे पाहण्याची दृष्टी आमूलाग्र बदलली. मानवी इतिहासात ह्यापूर्वी अशा घटना कधीही घडलेल्या नव्हत्या. गेल्या पंचाहत्तर वर्षांतही त्यांची मग पुनरावृत्ती झाली नाही. १ सप्टेंबर १९३९ रोजी जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण करून पोलंड ताब्यात घेतल्यावर दुसरे महायुद्ध सुरू झाले होते. हिरोशिमा व नागासाकीवरील ह्या हल्ल्यांनंतर जपानने बिनशर्त शरणागती पत्करली. त्यामुळे मग दुसरे महायुद्ध अवचितच आणि आश्चर्यकारकरीत्या संपुष्टात आले. दुसर्‍या महायुद्धात तीस देशातील सुमारे दहा कोटी लोक गुंतलेले होते. त्यातील सुमारे आठ कोटी लोक त्यात मृत्युमुखी पडले. ह्यातील बहुसंख्य लोक; हत्याकांडे, वंशविच्छेद, डावपेचात्मक स्फोटकफेक, उपासमार इत्यादीमुळे ठार झालेले निरपराध नागरिक होते.

 

भारताने १८ मे १९७४ आणि ११ मे १९९८ रोजी शांततेकरता अणुचाचण्या केल्या. ह्या चाचण्यांनंतर पाश्चात्य जगताने भारतावर अनेकप्रकारचे निर्यातनिर्बंध घातले. कारण, अणुचाचण्यांनी विध्वंस आणि पर्यावरण प्रदूषण होते असे सांगण्यात आले. अनेक दशके भारताने हा जाच सोसला. मात्र अमेरिकेने पहिला अणुस्फोट जपानमध्ये हिरोशिमा येथे ६ ऑगस्ट १९४५ रोजी घडवला होता, तेव्हा किती भयंकर नरसंहार झाला होता, विध्वंस झाला होता आणि प्रदूषण झाले होते ते सर्व जगाला ज्ञातच आहे. दुसर्‍या महायुद्धात अणुस्फोटकांचा उपयोग पहिल्यांदाच विध्वंसाकरता करण्यात आला. आजवरचा विध्वंसाकरता झालेला अण्वस्त्रांचा तो एकमेव दाखला आहे. मात्र त्याच्या नियोजनात केवळ काही मोजक्या लोकांचा सहभाग होता आणि त्यांनीच लाखोंची जीवितहानी करणारा विध्वंस नेमका कसा घडवून आणावा ह्याचे काटेकोर नियोजन केले होते. ते त्यात प्रमाणाबाहेर यशस्वी झाले. कसे? त्याचीच ही कहाणी आहे.

 

६ ऑगस्ट १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानमधील हिरोशिमावर अणुस्फोटकाचा जो हल्ला केला, त्याचेच तपशील मी एका पुस्तकातून आज ह्या लेखात गोळा केले आहेत. संदर्भः नाऊ इट कॅन बी टोल्ड. लेखकः जनरल लेस्ली ग्रुव्हज, प्रकाशनकालः १९५५. हे लेस्ली ग्रुव्हज ’मॅनहटन इंजिनिअरिंग डिस्ट्रिक्ट (एम.इ.डी.)’ ह्या प्रकल्पाचे प्रमुख होते. मॅनहटन अभियांत्रिकी जिल्हा, हे पहिला अणुस्फोटक तयार करणार्‍या अमेरिकेतील प्रकल्पाचे नाव होते. त्यावेळी तो जगातला सर्वात मोठा प्रकल्प होता. आजपर्यंत तो जगातला सर्वात मोठा प्रकल्पच होता. आता आपला ’आधार’ प्रकल्प जगातला सर्वात मोठा प्रकल्प ठरला आहे. ग्रुव्हज आपल्या आत्मवृत्तात ही कहाणी लिहू चाहत होते. मात्र अमेरिकन सरकारने ही सर्व माहिती गोपनीय ठरवून लिहिण्यास मनाई केली. पुढे १९५५ साली त्या माहितीचे वर्गीकरण बदलण्यात आले. मग ग्रुव्हज आपले आत्मवृत्त लिहू शकले. त्यांनी त्याचे नाव ठेवले, ’आता हे सांगता येईल (नाऊ इट कॅन बी टोल्ड.)’ पुढील मजकूर त्याच आत्मवृत्ताच्या मराठी अनुवादातील एक भाग आहे.

 

हिरोशिमा

 

१ ऑगस्ट तारीख आली आणि गेलीजपानवरील हवामान अनुकूल नव्हतेलेमे ह्यांना अशा हवामानात मोहीम हाती घ्यावी असे वाटले नाहीसहा उड्डाण-पथकांना (क्रू), त्यांना अनुसराव्या लागणार्‍या पद्धतींबाबत विशेष सूचना देण्यात आल्या४ ऑगस्टला दिलेल्या अल्पशा सूचनांत पार्सन्स ह्यांनी विस्फोटापश्चात ते कुठल्या परिणामांची अपेक्षा करू शकतात ते स्पष्ट केलेआतापर्यंत त्यांपैकी बहुतेकांना हे माहीत झालेले होते कीते एका विशिष्ट प्रकारच्या स्फोटकास हाताळणार आहेतपण विस्फोटाची शक्ती वीस हजार टी.एन.टी.च्या समकक्ष असेल हे पार्सन्स ह्यांचे निवेदन आश्चर्यचकित करणारे ठरले.

 

प्रतीक्षेच्या काळात विशेष हवाई-समुद्री-सुटका योजना निश्चित करण्यात आल्यात्यांनी ह्यावर भर दिला कीहल्ल्याच्या चार तास पूर्वीपासून तर हल्ल्यापश्चात सहा तासांपर्यंत लक्ष्यस्थानापासून पन्नास मैलांच्या परिसरात इतर कोणत्याही विमानोड्डाणास अनुमती दिली जाणार नाहीअगदी सुटका कार्यवाहीकरताही ही मर्यादा हटवली जाणार नाहीविशेष हवाई-समुद्री-सुटका सुविधा भूदल आणि नौदलानेविमाने व पाणबुड्यांद्वारे पुरवावयाच्या होत्याआवश्यक त्या मर्यादांसहितही ह्या कार्यवाहीतील सुटकाछत्र सरासरी सुटका कार्यवाहीच्या मानाने चांगले असणार होते.

 

अर्नॉल्ड आणि लेमे ह्यांच्यासोबतच्या माझ्या चर्चांतून आणि फर्रेल ह्यांना मी दिलेल्या सूचनांतूनमी हे स्पष्ट केलेले होते कीह्या पहिल्या उड्डाणातते यशस्वी होवो वा न होवोआम्हाला त्यानंतर पार्सन्स ह्यांच्याशी बोलता येणे गरजेचे होतेविशेषतः उड्डाण अयशस्वी ठरले असते तरनेमके काय झाले ते आम्हाला कळणे अतिशय महत्त्वाचे होतेमी अशीही भर घातली कीह्या निकषाव्यतिरिक्तइतर कुठल्याही उड्डाणातील पथकातील व्यक्तींपेक्षा ह्या विमानाच्या पथकातील व्यक्तींचे प्राण मोलाचे होते.

 

आमची मोहीम धोक्यात आणू शकेल अशाजपानी सुरक्षा कृतींचे लक्ष विचलित राहावे म्हणूनआमच्या मोहिमेसोबतच जपानवरील इतर हवाई हल्ले सुरूच राहणार होतेहिरोशिमा प्रमुख लक्ष्य असणार होतेकोकुरा आर्सेनेल आणि कोकुरा ही दुसर्‍या पायरीची लक्ष्ये असणार होती आणि नागासाकी तिसर्‍या पायरीचे लक्ष्य असणार होतेहिरोशिमातील नेमाचे ठिकाण जपानी आर्मी हेडक्वार्टरच्या नजीक असणार होते.

 

हिरोशिमा हे अत्यंत महत्त्वाचे लष्करी लक्ष्य होतेआर्मी हेडक्वार्टर एका किल्ल्यात वसलेले होतेसुमारे २,५०० सैनिक किल्ल्याच्या शिबंदीत होतेहे एक बंदर होते ज्यामधून होन्शू ते क्युशू भागात सर्व पुरवठा व दूरसंचार केला जात असेक्योटो वगळता हे अजूनही अमेरिकन हवाई हल्ल्यांतून वाचलेले सर्वात मोठे शहर होतेत्याची लोकसंख्या ३,००,००० असल्याचे मानले जात होतेते युद्ध उद्योगांचे तर मोहोळच होतेमध्यम आकाराच्या संयंत्रातून आणि लहान दुकानांतून तसेच प्रत्येक घरांतूनही हेच उद्योग केले जात असत.

 

आम्ही एकूण सात विमाने वापरणार होतोटिनिअनहून उडाल्यावर स्फोटकवाहक विमानात काही यांत्रिक बिघाड झाला तर हाती कुमक असावी ह्यासाठीएक विमान आय्वो जिमाला कुमक म्हणून पाठवण्यात येणार होतेतीन विमाने पुढे जाणार होतीप्रत्येकी एका लक्ष्य क्षेत्रावर एक एकज्यामुळे स्थानिक हवामान समजूनते स्फोटकफेकी विमानास कळवले जाणार होतेस्फोटकफेकी विमानांसोबतसामान्यतः लक्ष्यक्षेत्रावर दोन निरीक्षक विमाने जाणार होतीत्यांपैकी एकात विशेष मोजमापाची आणि नोंद करणारी उपकरणे असणार होतीउपकरणांत अशाही एका उपकरणाचा समावेश होताजे लक्ष्यानजीक टाकण्यात येणार होते आणि जे रेडिओद्वारे निरीक्षणे पाठवणार होते.

 

मदत म्हणून रडारचा उपयोग केला जाणार होतापण प्रत्यक्ष स्फोटकफेक पाहूनच केली जाणार होतीहे अशक्य भासले तरस्फोटक परत आणले जाणार होतेबहुधा आय्वो जिमालाकारण विमानाचे इंधन कदाचित टिनिअनला परतण्यास पुरेसे शिल्लक राहिले नसतेइतर हवाई तळांवर उतरावे लागणे आम्हा पसंत नव्हतेकारण उतरतांना अपघात झाल्यासजमिनीवर आम्हाला अशी माणसे हवी होती ज्यांना अशा परिस्थितीत घ्यावयाच्या विशेष काळजीची कल्पना असेल.

 

ह्या व्यवस्था गुंतागुंतीच्या होत्यापण ५०९-व्या गटासारख्या काळजीपूर्वक संघटित आणि प्रशिक्षित गटास अवघड नव्हत्याथर्ड फोटो रिकन्नईसन्स स्क्वाड्रन कडून हल्ल्याची प्रकाशचित्रे काढण्याची तरतूदही केलेली होती आणि दोन फोटो क्रूजना त्यांच्या कर्तव्यांबाबत ५०९-व्या गटाच्या गुप्तवार्तांकन अधिकार्‍यांकडून तपशीलही सांगितले गेले होते.

 

पाच तारखेला सकाळीअशी चिन्हे दिसू लागली की दुसरे दिवशी हवामान चांगले होईलस्फोटकाची जुळणी आणि तपासणी पूर्ण करण्यासाठीउड्डाणापूर्वी आम्हाला चोवीस तासांची पूर्वसूचना आवश्यक असल्यानेलेमे ह्यांनी मोहिम बहुधा ६ ऑगस्ट रोजी हाती घेतली जाईल ह्याची पुष्टी केलीजुळणीनंतर लगेचच लिटिल बॉय’ त्याच्या ढकलगाडीवर (ट्रेलर वरचढवण्यात आलापूर्णतः झाकला जावा ह्याकरताकॅनव्हासमध्ये गुंडाळण्यात आलेला होताभारण खळग्याकडे (लोडींग पिटहलवण्यात आलातिथून बी-२९ विमानात चढवण्यात आलाअंतीम चाचण्या घेण्यात आल्या आणि स्फोटक पाच तारखेच्या संध्याकाळीच उड्डाणाकरता तयार झाले.

 

उड्डाण भरण्याच्या क्षणापर्यंत विमान आणि त्यातील स्फोटक निरंतर सुरक्षा रक्षकांच्या आणि निरनिराळ्या कळीच्या तांत्रिक गटांच्या प्रतिनिधींच्या सर्वेक्षणात राहिलेमध्यरात्री अंतीम सूचना (ब्रिफिंगदिल्या गेल्यामग उड्डाणपूर्व नास्ता आलाधार्मिक सेवा रुजू झाल्या आणि स्फोटक आकाशात झेपावले. इनोला गे’ –मोहिमेस वाहून नेणार्‍या बी-२९चे वैमानिक कर्नल तिब्बेत्स होतेमेजर थॉमस फरेबी स्फोटकफेके होतेकॅप्टन पार्सन्स शस्त्रास्त्र हाताळणारे होते आणि लेफ्टनंट मॉरीस जेप्सन विजकीय चाचणी अधिकारी होते. अनेक तांत्रिक तपशील अनुस्यूत असल्यानेजबाबदार्‍यांत संभवत असलेला गोंधळ होऊ नये म्हणून असे तपशील निश्चित करण्यात आलेले होतेह्याकरताच नॉर्स्टॅड ह्यांनी चीफ ऑफ स्टाफ ह्या नात्याने कमांडिंग जनरल एक्स.एक्स.आयस्फोटक हाताळणी आदेशक ह्यांस २९ मे १९४५ रोजी लिहिले होते कीः

 

प्रत्यक्ष स्फोटकवाहक बी-२९ विमानात दोन विशेषज्ञ लष्करी अधिकारी असणे वांछनीय आहेज्येष्ठ अधिकारी विशेषज्ञांनास्फोटकाचे अभिकल्पन विकास आणि डावपेचात्मक वैशिष्ट्ये ह्यांचेशी परिचित करूनडावपेचात्मक नियोजनापासून विचलित होण्याची आणीबाणी निर्माण झाल्यास त्याप्रसंगी अंतीम निर्णय घेण्यास पात्र केले जावे.”

 

फर्रेल ह्यांच्या संमतीने पार्सन्स ह्यांनी असे ठरवले होते कीस्फोटकाची अंतीम जुळणी उड्डाण भरल्यानंतर करावीटिनिअन येथेच होऊ शकणार्‍या अपघातापासूनचा धोका कमी करण्याचा उद्देश त्यांचा होतामी पूर्वी असे म्हटले होते कीअसे करणे शहाणपणाचे ठरणार नाही, अनावश्यक आहेविमानातल्या अवघडलेल्या अवस्थेत ते करणे अत्यंत कठीणही ठरेल म्हणून त्यास माझा विरोध आहेह्या योजनेची माहिती मला अखेरपर्यंत दिली गेली नव्हतीदिली गेली तेव्हाहस्तक्षेप करण्याचे दृष्टीने वेळ निघून गेलेली होती. हिरोशिमा विरुद्धच्या मोहिमेची प्रगती त्या उड्डाणादरम्यान पार्सन्स ह्यांनी ठेवलेल्या नोंदींत चांगल्या प्रकारे वर्णिलेली आहे.

 

६ ऑगस्ट १९४५

 

०२४५[१]               उड्डाण भरले

०३००                बंदुकीचे अंतीम भरणे सुरू केले

०३१५                भरणे पूर्ण केले

०६०५               आय्वोपासून एंपायरकरता रवाना

०७३०                लाल दट्टे (प्लग्जआत[२] सारले

०७४१                चढायला सुरूवात केलीहवामानाचा अंदाज मिळालापहिल्या आणि तिसर्‍या

पायरीच्या लक्ष्यांवर हवामान चांगले होतेपण दुसर्‍या पायरीच्या लक्ष्यावर

चांगले नव्हते.

०८३८                ३२,७०० फूट उंचीवर विमान स्थिरावले.

०८४७                विजकीय वितळतारा तपासल्या आणि व्यवस्थित आढळून आल्या.

०९०४                पश्चिमेकडे रोख केला.

०९०९                लक्ष्य हिरोशिमा दृष्टीपथात आले.

०९१५ १/         स्फोटक टाकले

 

मुळात निर्धारित केलेली वेळ ०९१५ वाजताची होतीत्यामुळे सतराशे मैलांच्यासाडेसहा तासांत पूर्ण केलेल्या उड्डाणात कर्नल तिब्बेत्स लक्ष्यावर केवळ अर्धे मिनिट उशीराने पोहोचलेले होते.

 

ह्या कार्यवाहीच्या तपशीलात२० व्या हवाई दलाच्या हुकूमात असे नमूद होते कीस्फोटक टाकल्यानंतर विमानाने १५०° वळून विस्फोटस्थळापासून कमाल दूर पोहोचण्याकरता झेप घ्यावीआमचे अभ्यास असे सुचवतात कीअसे वळण विमान आणि उड्डाण पथकाला अनावश्यक धोका न पत्करता घेता येऊ शकेल.

 

३१,५०० फूट उंचीवरून स्फोटक खाली टाकल्यानंतर लगेचच विमान वळून दूर जाण्यास झेपावलेस्फोटक खाली टाकल्यानंतर पन्नास सेकंदांनीवळण घेत असतांना प्रकाश चमकलाविमानाला हादरे बसलेदोन हादरे बसलेपहिला धक्का थेट होतादुसरा धक्का जमिनीवरून परावर्तित होऊन आलेला होतात्या वेळेपर्यंत विस्फोटस्थळापासून विमान पन्नास मैल दूर जाऊन पोहोचलेले होतेपार्सन्स ह्यांच्या नोंदी सुरूच होत्याः

 

चमक आणि मग दोन हादरे विमानापर्यंत पोहोचलेप्रचंड ढग उठला.

 

१०००                अजूनही ढग दिसतच होतातो सुमारे ४०,००० फूट उंचीचा असावा.

१००३                फायटर रिपोर्टेड

१०४१                हिरोशिमापासून ३६३ मैलांवर ढग दिसेनासा झालाविमान २६,००० फूट उंचीवर होते.

 

हल्ला करणार्‍या आणि दोन निरीक्षक विमानांतील उड्डाणपथके (क्रूह्यांनी असा अहवाल दिला कीस्फोटक टाकल्यानंतर पाच मिनिटांनी सुमारे तीन मैल व्यासाचा एक काळा करडा ढग हिरोशिमाच्या मध्यावर तरंगतांना दिसलात्याच्या मध्यातून पांढर्‍या धुराचा एक स्तंभ ३५,००० फुटांपर्यंत उंच उठलाढगाचा वरचा भागही लक्षणीयरीत्या फुगला.

 

हल्ल्यानंतर चार तासांनीप्रकाशचित्रक टेहळणी विमानांना (फोटो रिकन्नाईसन्स प्लेन्सअसे आढळून आले कीबव्हंशी हिरोशिमा शहर अजूनही धुराच्या ढगाने झाकोळलेलेच होतेढगांच्या कडांवर जाळही दिसून येत होतादुर्दैवाने ह्या विमानांतून मला काहीच अहवाल मिळाला नाहीफक्त एवढेच कळले की ते प्रकाशचित्रे घेऊ शकले नाहीतदुसर्‍या दिवशी घेतलेल्या प्रकाशचित्रांत ६०शहर उध्वस्त झालेले दिसून आले. हिरोशिमा येथे उध्वस्त झालेले क्षेत्र सुमारे १.७ वर्ग मैल इतके होतेते जमिनीवरील विस्फोटस्थळापासून एक मैलांपर्यंत विस्तारलेले होतेजपानी अधिकरणांनी केलेला प्राणहानीचा अंदाज ७०,००० होतातर हरवलेल्या वा जखमी झालेल्या व्यक्तींची संख्या ६८,००० इतकी होती.

 

हिरोशिमा स्फोटकफेकीत साध्य झालेले सर्वात महत्त्वाचे श्रेय म्हणजे त्यातून झालेली प्रचंड भौतिक हानी हे नव्हते५०हून अधिक इमारती पूर्णतः उध्वस्त झालेल्या होत्यापंचवीस हजार जपानी सैनिक मारले गेले वा जखमी झालेले होतेइतरही हजारो लोक मारले गेले होते किंवा जखमी झाले होतेतरी आम्हाला हवा असलेला आणि सर्वात महत्त्वाचा परिणाम हा झाला होता कीजपानी नेत्यांना त्यांची हताश परिस्थिती लक्षात आलेली होतीजेव्हा नागासाकीवरील स्फोटकफेकीने ह्या वस्तुस्थितीवर शिक्कामोर्तब केले तेव्हात्यांची खात्री पटली कीत्यांनी ताबडतोब शरणागती पत्करली पाहिजे.

 

रविवार दिनांक ४ ऑगस्ट रोजी फर्रेल ह्यांनी मला तारेने कळवले होते कीआमच्या कार्यवाहीकरता अनुकूल असे हवामानाचे भाकीत आहेते तसेच राहिले तर विमाने रविवारीचअदमासे दुपारी उड्डाण करतील. (ह्या संपूर्ण वॉशिंग्टनमधील घटनांच्या वर्णनांतवॉशिंग्टनच्या वेळा आणि तारखा वापरण्यात आलेल्या आहेत.) जनरल मार्शल ह्यांना कळवण्यात आलेतसेच स्टीमसन ह्यांनाही हॅरिसन ह्यांच्या मार्फत कळवण्यात आले.

 

रविवारी मी माझ्या कार्यालयात जरा लवकरच गेलो आणि एक तार आलेली पाहिलीत्यात उड्डाण अजूनही त्याच दिवशी होणार असल्याचे म्हटले होतेमी तिथेच थांबलोउड्डाणाचा किंवा त्यास विलंब होत असल्याचा अहवाल मिळण्याच्या प्रतीक्षेतदुपारी दीड दोन वाजेपर्यंतटिनिअनमधील परिस्थितीबाबत काहीतरी माहिती मिळेल अशी मला पूर्ण आशा होतीत्या वेळेपर्यंत मी माझे इतर काम संपवलेले होतेमला लक्षात आले की आता वाट बघत बसण्याखेरीज करता येण्यासारखे काहीच नव्हतेअनेक अधिकारी कामावर उपस्थित होतेकेवळ प्रतीक्षेतमागे वळून पाहता मला हे कळत नाही कीमी लवकरच टेलेटाईपवर फर्रेल ह्यांची चौकशी का केली नाहीकदाचित त्यामुळे अविश्वास व्यक्त झाला असता आणि हा अपवाद वगळला तर असे मी आयुष्यात कधीही केलेले नव्हते.

 

अंतीमतः उत्तेजित होऊन काही उपयोग नाही हे उमजून मी तो नाद सोडून दिलामग मी असा निर्णय घेतला कीतासभर मी टेनीस खेळायला गेलो तर आमच्या कार्यालयातील सगळ्यांकरताच ते बरे राहीलमला नियमितपणे ह्या प्रकल्पाच्या निरनिराळ्या अवस्थांच्या कार्यवाहीत मदत करणार्‍या ड्युटी ऑफीसर मेजर डेर्री ह्यांना मी माझ्यापर्यंत अविलंब कसे पोहोचता येईल हे सांगितले आणि बाहेर पडलोमी मैदानात असतांना फोनजवळ बसून राहण्याकरता मी माझ्यासोबत आणखी एका अधिकार्‍यास बरोबर घेतले होतेआमचे पहिले पृथक्करण संयंत्र कार्यान्वित झाले तेव्हापासून,  माझ्याप्रत पोहोचणे अवघड असेल अशा प्रसंगी मी असेच करत असेह्यामुळे आवश्यक असेल तेव्हा मी उपलब्ध होत असे एवढेच नव्हे तरकुणी माझ्याशी संपर्क करण्याचा प्रयत्न तर करत नसावा ह्या निरंतर चिंतेतून माझी मुक्तता होत असेहा अधिकारी दर पंधरा मिनिटांनी माझ्या कार्यालयात फोन करूनकाही बातमी आहे का हे विचारून घेत असेएखाददोन तासांनी आम्ही परतलोतोपर्यंतही टिनिअनमधून काहीच माहिती मिळालेली नव्हती.

 

पाच वाजण्याच्या सुमारास डेर्री ह्यांनी मला सांगितले कीमला जनरल मार्शल ह्यांचा आताच एक फोन आला होतालीसबर्गला त्यांच्या घरी एक सप्ताह राहून ते नुकतेच परतले होतेकार्यवाहीबाबत माहिती त्यांना जाणून घ्यायची होतीडेर्री ह्यांनी त्यांना सांगितले होते कीअजून काहीच समजलेले नाहीमात्र मी उपलब्ध आहे आणि मला ते फोन करू शकतातजनरल मार्शल ह्यांचे उत्तरमाझ्यासोबतच्या त्यांच्या आजवरच्या संबंधांतीलविचारपूर्वक कृती करण्याच्या त्यांच्या वृत्तीचे नमुनेदार उदाहरण होतेते म्हणाले, “तुम्ही जनरल ग्रुव्हज ह्यांना त्रास देऊ नकात्यांच्याकडे अनावश्यक चौकशांना उत्तरे देण्याखेरीज विचार करण्यायोग्य इतर बरेच आहे”.

 

माहितीचे असे अपुरेपण अनपेक्षित असल्याने मी माझ्या पत्नी व मुलीसोबत आणि जॉर्ज हॅरिसन ह्यांचेसोबत आर्मी-नेव्ही क्लबमध्ये रात्रीचे जेवण ठरवले होतेमी असा विचार केलेला होता कीउड्डाणाचा अहवाल आणि हल्ल्याचा विमानातून येणारा अहवालजो संध्याकाळी साडेसात वाजण्याच्या सुमारास येण्याची अपेक्षा मी करत होतोह्यांच्या दरम्यान मी हे करू शकेनत्यांना भेटल्यावर मी हॅरिसन ह्यांना सांगितले की अजूनही काही बातमी नाहीनंतर जनरल हँडी जवळ आले आणि मला विचारू लागले कीकाही बातमी आहे कामला पुन्हा नाहीच सांगावे लागलेमग आम्ही जेवू लागलोतेव्हा मला फोनवर बोलावण्यात आलेत्यावेळी संध्याकाळचे सुमारे पावणेसात वाजले होतेमी गेलो तेव्हा हॅरिसन आणि हँडी ह्यांनी जेवण थांबवलेले मी बघितलेमाझ्या परत येण्याकडेच त्यांचे डोळे लागलेले होते असे माझ्या लक्षात आले. डेर्री ह्यांनी पहिला अहवाल दिला कीविमान वेळेवरच उडाले होतेहा अहवाल सुमारे सहा तास उशीराने मिळत होतापण तरीही काहीसे मोकळे वाटलेमी परतल्यावरमी हँडी ह्यांना आणि मग हॅरिसन ह्यांना हे सांगितले.

 

काही मिनिटांनंतर मी कार्यालयात परतलोमाझ्या कुटुंबियांनी मला तिथे सोडलेतेव्हा मी त्यांना सांगितले की मला कदाचित तिथेच रात्रभर राहावे लागू शकेलयुद्धादरम्यान मी असे पहिल्यांदाच करत होतोतरी त्यावर काही प्रश्नोत्तरे झाली नाहीतलष्करातील त्यांच्या आयुष्याने त्यांना व्यवस्थित वळण लावलेले होते.

 

माझ्या सूचनांनुसार डेर्री ह्यांनी जनरल मार्शल ह्यांनासेक्रेटरी ऑफ द जनरल स्टाफ कर्नल मॅकार्थी ह्यांचेमार्फत विमानाच्या उड्डाणाबाबत सत्वर कळवून टाकलेले होतेमी खूपच अस्वस्थ झालेलो होतो आणि आमच्या संपर्कयोजनेत पडलेला खंड पाहून संकोचूनही गेलेलो होतोम्हणून मी माझे जुने मित्र असलेल्या मेजर जनरल एच.सीइंगल्सचीफ सिग्नल ऑफिसर ह्यांना फोन केला आणि ह्या बाबतीत जरा लक्ष घालण्यास सांगितलेत्यांनी असे उत्तर दिले कीत्यांना आधीच जनरल मार्शल ह्यांचेकडून ते समजलेले आहे आणि माझ्याकडून खुंटा बळकट करण्याची गरज नाहीत्यांना प्रकरण काय आहे हेच माहीत नव्हतेमात्र अज्ञात अडथळा दूर करण्याचा ते हरसंभव प्रयास करत होतेतरीही हल्ल्याचा संदेश आलेला नव्हता.

 

माझ्या कार्यालयातील ज्यांना सर्वसामान्य परिस्थितीची जाणीव होती तेगरज पडल्यास उपलब्ध राहावे म्हणून आणि घटना काय घडत आहेत ह्याबाबतच्या नैसर्गिक उत्सुकतेपोटी संध्याकाळी गोळा झालेह्यात सर्वच जण काही समाविष्ट नव्हतेशांतपणे अभ्यासणे गरजेचे असलेली कागदपत्रे मी संध्याकाळी हातावेगळी केलीकार्यालयातील वाढता तणाव कमी करण्यासाठीमी माझा टाय सोडवलाकॉलर खुली केलीबाह्या चढवल्याअसे करणे माझ्या स्वभावात नव्हतेतरीही अनौपचारिक भासावे म्हणून मी हेतुतः वातावरण मोकळे केलेकल्पनेहूनही सावकाशपणे तासावर तास गेलेतरीही काही बातमी नव्हतीहल्ला झाल्याचा संदेश येण्याची वेळ टळूनही तीन चार तास उलटून गेले होते.

 

आमच्या चौकशा योग्य स्थळी पोहोचत आहेत की नाहीत ह्याची मला खात्री नव्हतीपण असे दिसत होते कीअत्यंत महत्त्वाच्या क्षणी घडून येतात तसाच एक गोंधळ घडून आलेला होतात्यामुळे हा त्रास उद्भवला होतामाझ्याकरताचा संदेश नेहमी वायूदलाच्या सर्वोच्च गोपनीयता वाहिनीतून टिनिअनहून गुआममार्गे वॉशिंग्टनला येत असेह्या प्रसंगी संदेशाने टिनिअन सोडले आणि मग तो कशाने तरी लष्करी वाहिनीवर टाकला गेलामनिलाला गेला आणि तिथून मग वॉशिंग्टनला आलाकाते मला कधीच समजले नाही.

 

११:१५ वाजण्याच्या सुमारास मला मॅक्कार्थींकडून एक फोन आलाते म्हणाले कीजनरल मार्शल ह्यांनी त्यांना हे शोधून काढायला सांगितले आहे कीआपल्याकडे  प्रत्यक्ष हल्ल्याबाबत काही बातमी आहे कामी उत्तरलो, “नाही आमच्याकडे काहीही बातमी आलेली नाही.” ते म्हणाले कीजनरल जनरल मार्शल ह्यांनी त्यांना असे सांगून ठेवले आहे कीयानंतर जर काही बातमी आली तरीमॅक्कार्थींनी त्यांना त्याच वेळी फोन करू नयेसकाळी सांगावे.

 

पंधरा मिनिटांनंतर हल्ल्याचा संदेश आलापार्सन्स ह्यांनी (अर्थातचएक वेळच्या विशेष संकेतात संकेतितअहवाल दिला कीः

 

परिणाम स्पष्टसर्वच बाबतींत यशस्वीदृश्य प्रभाव न्यू मेक्सिको चाचण्यांहून अधिकस्फोटकफेकीनंतर विमानात सर्व काही ठीक.

 

त्याच वेळी विमानातून पुढील संदेशही प्राप्त झाला.

 

हिरोशिमातील लक्ष्यावर दृश्यमानतेच्या आधारे हल्ला केला०५२३१५ झेड[३]वर एक दशांश ढगलढाऊ विमाने (फायटर्सनाहीतविमानविरोधी मारा (फ्लाकनाही.

 

हे संदेश संकेतांतून सोडवताचमी मॅक्कार्थींना फोन केलात्यांनी मला विचारले की जनरल मार्शल ह्यांच्या सूचनांचा विचार करता त्यांनी काय केले पाहिजे असे मला वाटत आहेमी म्हणालो की ती त्यांची समस्या आहेपण मी त्या जागी असतो तरनिश्चितपणे मी जनरल मार्शल ह्यांना लगेचच फोन केला असतात्यांना एकच अभिप्राय मिळाला, “मला फोन केल्याखातर मनःपूर्वक धन्यवाद”.

 

ह्या बातम्यांमुळे स्वाभाविकतः आपली माणसे खूपच उत्तेजित होतीमात्र मी माझ्या कार्यालयात विश्रांतीसाठी गेलो आणि सकाळी जनरल मार्शल ह्यांना दाखवण्याकरताचा स्फोटकफेकीबाबतचा कच्चा अहवाल लिहून काढलाविमान टिनिअनला परत आल्यानंतर अपेक्षित असलेला विस्तृत अहवाल मिळाल्यानंतरअधिक विस्तृत अहवाल त्यावरूनच तयार करण्याचे मी ठरवलेकच्चा अहवाल पूर्ण होताच मी कार्यालयात आणून ठेवलेल्या पलंगावर झोपी गेलोत्यापूर्वी मी ड्युटी ऑफिसर ह्यांना असे सांगून ठेवले कीपुढील संदेश मिळताच मला कळवासकाळी ४:३० वाजण्याच्या सुमारास त्यांनी मला उठवलेफर्रेल ह्यांच्याकडून प्राप्त झालेला अपेक्षित अहवाल दिलाविमान टिनिअनला आल्यानंतर तो पाठवलेला होतातो होता पुढीलप्रमाणेः

 

०६०५०० झेड[४] वाजता टिनिअनला परत आल्यानंतर पार्सन्सविमान पथके आणि निरीक्षकांनी दिलेली अतिरिक्त माहितीचौकशीत विमान पथके आणि निरीक्षकांनी दिलेली माहिती गोळा होईपर्यंत अहवालास विलंब झालाचौकशीस स्पात्झगाईल्सट्विनिंग आणि डेव्हीस उपस्थित होते.

 

लढाऊ विमाने वा विमानविरोधी मारा नव्हताएक दशांश मेघछत्र होते आणि थेट लक्ष्यावर मोठे खुले छिद्र होते ह्याची पुष्टी झालीउच्चगती प्रकाशचित्रकाचे अहवाल उत्तम नोंदले गेले आहेतफिती अजूनही प्रक्रियित नसल्या तरीइतर निरीक्षक विमानातही चांगल्या नोंदी अपेक्षित आहेतहल्ल्याची प्रकाशचित्रे गोळा करणारे टेहळणी विमान अजून परतलेले नाही.

 

आवाजः दखलपात्र आवाज निरीक्षिला गेला नाही.

चमकः प्रखर सूर्यप्रकाशामुळेन्यू मेक्सिको चाचणीइतकी डोळे दिपवणारी चमक जाणवली नाही.

 

प्रथम एक अग्निगोल होता. काही सेकंदांतच तो जांभळ्या धूर आणि वलयाकार वर उसळणार्‍या ज्वालांत परिवर्तित झालाविमान वळण्यास सिद्ध झाले त्याच वेळी चमक निरीक्षिली गेलीसर्व ह्यावर सहमत आहेत कीदिप्ती प्रखर होती आणि पांढरा ढग न्यू मेक्सिको चाचणीत उठला त्याहून जलद उसळलाकाही मिनिटांतच तो तीस हजार फुटांपर्यंत उंच उठलाएक तृतियांश जादा व्यासाचा होता.

 

ढग सर्वोच्च पातळीवर भूछत्रागत फुललास्तंभापासून विलग झाला आणि स्तंभ पुन्हा फुललाढग सर्वाधिक प्रक्षुब्ध होतातो निदान चाळीस हजार फुटांपर्यंत तरी उसळला असावाह्या सर्वोच्च पातळीवर तो पसरलातीनशे त्रेसष्ठ समुद्री मैलांवरीलपंचवीस हजार फुट उंचीवर असलेल्या लढाऊ विमानांतून तो निरीक्षिला गेलानिरीक्षण पृथ्वीच्या वक्रतेने नाहीदृष्यमानतेने सीमित झाले.

 

धमाकाः लढाऊ विमानांत निस्संदिग्धपणे दोन धक्के जाणवलेनिकटच्या विमानविरोधी मार्‍यागत तीव्रता होतीगोदीच्या बाहेरील भागाची टोके वगळता संपूर्ण शहर गडद काळसर धुळीच्या थराने झाकोळले होतेहा थरही वर उठलेल्या ढगाच्या स्तंभात मिसळून गेला होतातो अत्यंत प्रक्षुब्ध होताधुळीतून उठणार्‍या ज्वाला चमकत होत्याह्या धुळीच्या थराचा व्यास किमान तीन मैलांचा असेलएका निरीक्षकाने सांगितले कीखोर्‍यातून उठून शहराकडे येणार्‍या धुळीच्या स्तंभाने संपूर्ण शहर भग्न केल्यागत दिसत होतेधुळीमुळे संरचनात्मक हानीचे दृश्य निरीक्षण करता आले नाही.

 

पार्सन्स व इतर निरीक्षकांना वाटले कीहा हल्ला न्यू मेक्सिकोतील चाचणीच्या मानाने प्रचंड आणि भयकारी होतात्याचे परिणाम जपान्यांना प्रचंड मोठ्या उल्कापातासारखेच भासू शकतात.

 

संदेश संकेतांतून बाहेर काढल्यावर मी तो विस्तारला आणि माझा पूर्वीचा अहवाल सुधारून घेतलात्याचे टंकलेखन सुरू असतांनामाझा गणवेष बदलून घेतलासकाळी सुमारे ०६:१५ वाजता मी जॉर्ज हॅरिसन ह्यांना त्यांच्या हॉटेलवरून बोलावले आणि सांगितले कीमी जनरल मार्शल ह्यांच्या कार्यालयात जात आहे आणि सात वाजण्यापूर्वीच मी तेथे पोहोचेनजनरल ह्यांच्या आगमनाची तीच नियमीत वेळ होती.

 

जनरल आले तेव्हा मी वाटच पाहत होतोलगेचच मी दोन पानी लिखित अहवाल सादर केलाएखाद दुसर्‍या मिनिटातच जनरल अर्नॉल्ड आणि हॅरिसन हेही आलेनंतर थोडी चर्चा झालीत्यानंतर जनरल मार्शल ह्यांनी फोनवरून सेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांना फोन केला होतामिस्टर स्टीमसन त्यावेळी लाँग आयलँडवरील त्यांचे घरी होतेयुरोपातून नुकतेच परतलेले असल्याने थकलेले होतेएक वा दोन दिवसांच्या विश्रांतीकरता घरी गेलेले होतेज्या फोन सर्किटवर आम्ही बोललो ते सुरक्षेकरता विशेषत्वाने अभिकल्पित होतेवस्तुस्थिती समजून घेतल्यावरत्यांनी सर्व संबंधितांना ते पोहोचवण्याकरता माझे हार्दिक अभिनंदन केले.

 

जनरल मार्शल ह्यांनी अशी भावना व्यक्त केली कीआमच्या यशाचा मोठा गाजावाजा होण्यापासून जपले पाहिजेकारण निस्संशयपणे त्यात मोठ्या संख्येतील जपान्यांना प्राण गमवावे लागलेले होतेमी उत्तर दिले कीत्या जीवितहानीबद्दल मला तसे वाटत नाहीजसे बटान डेथ मार्च केलेल्यांबद्दल वाटतेजेव्हा आम्ही सभा दालनात जमलो तेव्हा अर्नॉल्ड ह्यांनी माझ्या पाठीवर थाप दिली आणि म्हणाले की, “तुम्ही बोललात ह्याचा मला आनंद वाटतोमलाही तसेच वाटले.” मी नेहमीच असा विचार केला कीविशेषतः उच्चपदस्थ आणि मोठी जबाबदारी सांभाळणार्‍या प्रत्येक अनुभवी अधिकार्‍याची वास्तविक भावना अशीच असणारत्यात जनरल मार्शलही आलेच.

 

आम्हा सर्वांना तसेच लाँग आयलँडवरील सेक्रेटरींनाही हे स्पष्ट झालेले होते कीअणुऊर्जेच्या विकासातून युद्ध संपवण्याची आमची आशा आता वास्तवात येऊ पाहत होती.

 

जनरल मार्शल म्हणाले कीत्या दिवशी सकाळी मी नदीच्या वॉशिंग्टनकडील बाजूस असलेल्या माझ्या कार्यालयात परतण्याऐवजी पेंटागॉनमध्येच राहिलेले त्यांना आवडेलते म्हणाले कीअशा काही गोष्टी उद्भवू शकतात ज्यांच्याकरता त्यांना माझी आवश्यकता भासेलत्यांनी अशीही भर घातली की, “सेक्रेटरी ऑफ वॉर दूर आहेततुम्ही इथे असेपर्यंत त्यांचे कार्यालय तुम्हीच का सांभाळत नाही?”. हे सर्वाधिक सोयीस्कर होतेकारण ते जनरल मार्शल ह्यांच्या कार्यालयालगतच होते.

 

त्यावेळी माझ्यासमोरील प्रमुख समस्यासकाळी ११:०० वाजता केले जावयाचे अध्यक्षीय निवेदन (प्रेसिडेन्शिअल रिलीजतयार करण्याची होतीअमेरिकन विमाने स्फोटकफेक करून तळावर परतण्यापूर्वीच परिणाम घोषित करण्याची जपान्यांची प्रथा होतीजपानी सरकार व लोकांवर सर्वाधिक संभाव्य आघात सुनिश्चित करण्यासाठीआमच्या स्फोटकाबाबतची घोषणा वॉशिंग्टनमधून सत्वर केली जावी अशी आमची इच्छा होती.

 

मुद्रित माध्यमांकरता दिले जावयाचे निवेदन आणि इतर अनेक आवश्यक दस्त तयार करण्यात मदत व्हावी म्हणूनआम्ही मागे वसंतातच न्यूयॉर्क टाईम्सकरता विज्ञान वार्ताहर म्हणून काम करणार्‍या विल्यम एललॉरेन्स ह्यांची सेवा सुनिश्चित करून घेतली होतीप्रकल्पातच सशक्त वृत्तपत्रीय पार्श्वभूमी असलेल्या अनेक समर्थ व्यक्ती होत्या, तरी त्यांना आधीच पुरेसे काम हातात होतेत्यामुळे आम्हाला असे वाटले कीकुठल्याही परिस्थितीत एखादी बाहेरची वृत्तपत्रीय व्यक्ती आणल्यास ती अधिक वस्तुनिष्ठ राहू शकेलआमचा पहिला विचार प्रसिद्धिपूर्वतपास (सेन्सॉरकार्यालयातील जॅक लॉकहार्ट ह्यांना आणण्याचा होतालॉकहार्ट ह्यांना असे वाटले कीत्यांच्या वर्तमान कामातून त्यांना मोकळीक मिळणे शक्य होणार नाहीम्हणून त्यांनी सुचवले कीवैज्ञानिक वार्तांकनाची चांगली पार्श्वभूमी असलेल्या कुणाला तरी ह्याकरता मिळवावेह्या कामाकरता सर्वात उत्तम व्यक्ती म्हणून त्यांनी लॉरेन्स ह्यांचीच शिफारस केली होती.

 

आम्हाला लॉरेन्स ह्यांच्याबद्दल आधीच बरीचशी माहिती होती१९४० मध्ये सॅटर्डे इव्हिनिंग पोस्ट मध्ये प्रकाशित झालेल्या अणुऊर्जेच्या संभावनेवरील त्यांच्या लेखांनी आमच्यांत लक्षणीय स्वारस्य जागवले होतेवस्तुतः १९४३ च्या सुरूवातीस आम्हीच पोस्टला सांगितले होते कीह्या विशिष्ट जुन्या अंकाकरता मागणी नोंदवली गेल्यास आम्हाला कळवावे आणि आमच्याकडून सूचना मिळाल्याखेरीज तो पाठवण्यात विलंब करावाप्रत्यक्षातअशी कुठलीच मागणी कधीही आली नाही.

 

वैज्ञानिक लेखक म्हणून लॉरेन्स ह्यांची उत्तम ख्याती होतीशिवाय काळजीपूर्वक विचार करून आणि त्यांच्या पार्श्वभूमीबाबत जाणता येईल ते सर्व जाणून घेतल्यावरच मी न्यूयॉर्क टाईम्सचे व्यवस्थापकीय संपादक एड्विन एलजेम्स ह्यांची भेट निश्चित केलेली होतीआमच्या संवादांत आवश्यकता पडल्यास त्याकरतामी त्यांना लॉरेन्स ह्यांना उपलब्ध करून देण्याची विनंती केली.

 

ठरलेल्या दुपारी मी जेम्स ह्यांच्या कार्यालयात गेलोसोबत माझ्या कार्यालयातील मेजर डब्ल्यू..कॉन्सोडाईन हे अनुभवी वकीलही होतेते गुप्तवार्तांकनप्रतिगुप्तवार्तांकनाबाबतचे व्यवहार सांभाळत असतअनेक वर्षे ते व्यावसायिक पत्रकारही होतेप्रकल्पाचे स्वरूप जाहीर न करतामी म्हणालो कीहे अत्यंत महत्त्वाचे आहे कीआम्हाला काही महिन्यांकरता एक वृत्तपत्रीय लेखक हवा आहेआम्हाला लॉरेन्स हवे आहेत आणि ते आमच्याकडे कार्यरत असतांना त्यांनी केलेल्या कामाप्रित्यर्थ टाईम्सला कोणत्याही प्रकारचे हक्क मिळणार नाहीतकॉन्सोडाईन ह्यांनी अशीही भर घातली कीत्यांचे नाव तुम्ही शीर्षकाखाली घालू शकाल मात्र त्यांचे तेच लेख सर्वच वृत्तमाध्यमांना दिले जातीलत्या लेखाचे श्रेय मात्र त्यांचे वा टाईम्सचे असणार नाहीआम्ही जेम्स ह्यांना त्यांचे लॉरेन्स ह्यांच्याबद्दलचे परखड मत विचारलेलॉरेन्स ह्यांची पार्श्वभूमी तपासल्यानंतर आमचे जे मत झाले होते त्याचीच ह्यामुळे पुष्टी झालीस्वतः लॉरेन्स ह्यांच्यासोबत काही मिनिटे बोलल्यावरआमची आजवरची सर्वाधिक खात्री झाली कीआम्हाला हवी असलेली व्यक्ती हीच आहे.

 

व्यवस्थेची चर्चा करतांना सुरक्षेच्या कारणासाठी हे आवश्यक आणि त्यांच्या मालकांच्या दृष्टीने सोपेही ठरले कीलॉरेन्स ह्यांनी न्यूयॉर्क टाईम्सच्याच वेतनपत्रावर राहावेमात्र तो खर्च मॅनहटन अभियांत्रिकी जिल्ह्याने उचलावामी जेम्स ह्यांना अशी विनंती केली की त्यांनी होता होईस्तोवर लॉरेन्स ह्यांचे हे काम गुप्तच राखावेमात्र मी त्यांना कधीही हे विचारले नाही कीटाईम्समधील इतर कोणास ते नेमके कुठे आहेत आणि काय करत आहेत ह्याची माहिती आहेजेम्स ह्यांनी लॉरेन्स हे विशेष कर्तव्यावर कार्यरत असल्याचे प्रसृत केलेनंतर १ ऑगस्टच्या आसपास त्यांनी न्यूयॉर्क टाईम्समध्ये एक लेख टाकलात्यावर लंडनच्या वाररेषेची तारीख होती आणि लॉरेन्स ह्यांचे नाव होतेशंका दूर सारण्यासाठी हे उपकारकच होतेआमच्या अपेक्षेनुसार त्यामुळे त्यांच्या पत्नीची भयोत्सुकताही कमी झालीत्यांच्या पत्नीला असे प्रश्न पडत असत कीते कुठे आहेत आणि काय करत आहेत ह्याबाबत ते काहीच का सांगू शकत नाही आहेत.

 

आमच्या सर्वसाधारण कामाचे सर्वंकष पुनरीक्षण करून प्रकल्पातील लॉरेन्स ह्यांचे काम सुरू झालेवॉशिंग्टनमध्ये कार्यक्रमाशी ओळख झाल्यानंतर त्यांनी ओक रीजहॅनफर्ड आणि लॉस अलामॉसला भेटी दिल्यालॉस अलामॉसमधील त्यांच्या उपस्थितीने अनेक वैज्ञानिकांत खळबळ माजलीकारण ते त्यांना वृत्तपत्रातील पत्रकार म्हणून ओळखत होते आणि अंतीमतः त्यांच्या येथील कर्तव्याबाबत माहिती समजेपर्यंतलॉरेन्स ह्यांनी कशा प्रकारे ह्या प्रकल्पात प्रवेश मिळवला असावा ह्या विचाराने ते अस्वस्थ होतेसामान्यतः त्यांचे काम निवेदनांच्या कच्च्या संहिता शक्य तितक्या लवकर लिहिण्याचे होते.

 

अलामागार्डो येथील विस्फोटाचे ते प्रत्यक्ष साक्षीदार होते आणि त्यानंतर थोड्याच काळात त्यांना टिनिअनला पाठवण्यात आलेले होतेमात्र हिरोशिमावरील स्फोटकफेकीच्या वेळी निरीक्षण विमानात समाविष्ट होण्याचे दृष्टीने ते खूपच उशिराने येऊन पोहोचलेले होतेतरीही ते उड्डाणांची तयारी पाहू शकलेले होतेज्यावेळी नागासाकी मोहिम सुरू झालीत्यावेळी ते स्फोटकफेक्या विमानासोबतच्या  उपकरणन विमानात निरीक्षक होतेह्या प्रसंगी त्यांनी ठेवणीतले पत्रकार म्हणून काम केलेत्यांचा अहवाल पाठवला जाण्यापूर्वी सुरक्षेच्या कारणास्तव तपासला जाई एवढीच काय ती त्यावरील मर्यादा होतीह्या लेखांमुळेच त्यांना त्या वर्षीचेसर्वोत्तम वृत्तकथेकरताचे पुलित्झर पारितोषिक मिळालेले होतेत्यांना मिळालेले हे पारितोषिक उचितच होते.

 

अलामागार्डो चाचणीपूर्वीलॉरेन्स ह्यांनी इंटेरिम कमिटीचे[५] मार्गदर्शनाखाली व्हाईट हाऊसचे मुद्रित माध्यमांकरताचे निवेदनही तयार करण्यात आम्हाला मदत केलेली होतीत्या निवेदनास सेक्रेटरी स्टीमसन आणि प्रेसिडेंट दोघांनीही मंजुरी दिलेली होतीनिवेदन खूप लांबलचक होतेअणुविस्फोटांची प्रचंड विध्वंसक शक्ती त्यात अधोरेखित केलेली होतीअलामागार्डो चाचणीनंतर त्यात किरकोळ बदल करण्यात आलेले होते.

 

व्हाईट हाऊसच्या मुद्रित माध्यमांकरताच्या निवेदनाव्यतिरिक्तत्यानंतर लगेचच जारी करण्यात यावयाचे एक निवेदन सेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांचेकरताही तयार करण्यात आलेले होतेप्रकल्पाच्या इतर काही तपशीलांबाबतची निवेदनेहीदेशातील कळीच्या ठिकाणांवर तयारच होतीअर्थातच ती सर्वात कडक नियंत्रणात ठेवलेली होतीह्या विस्तृत वितरणामागचा उद्देशज्या ज्या ठिकाणी आमचे काम होत होते त्या ठिकाणांवर त्यांचे विमोचन शक्य व्हावे हाच होता.

 

दुर्दैवाने६ ऑगस्टच्या सकाळपर्यंत आम्हाला हिरोशिमाच्या हानीचा कुठलाच अहवाल प्राप्त झालेला नव्हताआमच्यापाशी केवळ पार्सन्स ह्यांचा स्फोटकाच्या दिसलेल्या शक्तीबाबतचा एक अंदाज होतानिरीक्षक विमानांतील उपकरणांतून प्राप्त झालेल्या माहितीहून तो वेगळा नसावा असे अनुमान होतेत्याशिवाय फर्रेल ह्यांनी दिलेला विमान पथकांच्या चौकशीचा सारांश होताविस्फोटाच्या बलाविषयी आणि उंचीबाबत आम्हाला बरीच खात्री होतीमात्र तेवढेच होतेमागे वळून पाहता आज हे सारे सोपे वाटतेमात्र त्यावेळी ते तसे नव्हतेमला हे सर्वात महत्त्वाचे वाटले कीघोषणा व्हावीलक्ष्याच्या प्रचंड हानीतील प्रभावीपणा घोषणेत असेल असे पूर्वानुमान होतेअशा सूचना होत्या कीघोषणेस विलंब करावाअशाही सूचना होत्या कीघोषणा सौम्य करावीअशा सूचनाही होत्या कीमी फर्रेल ह्यांच्याकडून टिनिअनवर आणखी माहिती घ्यावीअसंख्य सूचना होत्याह्या सूचना काही जनरल मार्शल ह्यांच्याकडून आलेल्या नव्हत्यासेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांच्या कार्यालयातील निरनिराळ्या लोकांकडून त्या आलेल्या होत्या.

 

ज्यांच्या चाणाक्षपणाबाबत मला सर्वोच्च आदर आहे असे मिस्टर रॉबर्ट एलॉवेट्ट ह्यांनी आमचा दावा सौम्य करण्याची सूचना केलेली होतीत्याकरता त्यांनी एक अत्यंत पटण्यासारखे विधान केलेले होतेवायूदलाने (त्यावेळी ते वायूदलाकरता असिस्टंट सेक्रेटरी ऑफ वॉर होतेबर्लीनच्या संपूर्ण विध्वंसाचा दावा वारंवार केलेला होतात्यांनी अशी भर घातली की, “पुनरावृत्ती तिसर्‍यांदा केल्यानंतर फार अवघडल्यासारखे होते”.

 

मिस्टर लॉवेट्ट ह्यांच्या अनुभवाची कोणतीही पुनरावृत्ती टाळण्यासाठीमी वॉशिंग्टन येथून गुआममधील लेमे ह्यांच्याशी फोनवर आणि टिनिअन येथील फर्रेल ह्यांच्याशी रेडिओ टेलेफोनवर परिस्थितीविषयी चर्चा करण्याचा प्रयत्न केलामात्र मला लवकरच समजले कीलेमे ह्यांच्याशी संपर्क होईपर्यंतनिवेदनात फेरफार करण्याचे दृष्टीने खूपच उशीर होऊन गेलेला असेल.

 

मला त्यावेळी हे लक्षात आले कीजर काही बदल करायचे असतील तर ते जलदीने करायला हवे होतेमला त्यांबाबत पुष्टी मिळण्यापूर्वीच करायला हवे होतेपाने पुन्हा चक्रमुद्रित करून परिपूर्ण केलेली घोषणा व्हाईट हाऊसला द्यायला हवी होतीह्याकरता किमान एक तास तरी लागणार होतामी अंतीमतः पहिल्या परिच्छेदात एक किरकोळ बदल केलाज्यामुळे ह्या वृत्ताच्या जपानवरील आघातात फारशी कमी येणार नव्हती आणि ज्यामुळे जर स्फोटकाचा अपेक्षित विध्वंसक परिणाम साधला गेलेला नसेलतर आमच्याकरता एक पळवाटही शिल्लक राहणार होतीमाझी मुख्य चिंता अव्वाच्यासव्वा दावा होऊ नये ही होतीज्यामुळे घोषणेचा जपानवरील आघात अशक्त झाला असता. दरम्यानच्या काळात टेलेकॉनवर फर्रेल ह्यांच्याशी संपर्क साधण्यासाठी मी हर प्रयास वळवत होतो.

 

वॉशिंग्टनः संबंधित अधिकार्‍याने टेलेटाईपवर यावे आणि आम्हाला त्याचे नाव विदित करावेआमच्यापाशी अत्यंत निकडीचा संदेश आहेज्यास सेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांचेकडून सर्वोच्च प्राधान्य प्राप्त झालेले आहे....

 

तुमचे अधिकारी आलेले आहेत काय?

 

सूचना-टिनिअनसोबत संपर्काची व्यवस्था ताबडतोब सिद्ध करा आणि तयार राहा.

सूचना-सेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांचेशी चर्चा करण्यासाठी जनरल मॅक्कार्थी ह्यांना ताबडतोब टेलेटाईपवर आणाते बेटावर नसतील तर अनुक्रमेजनरल गाईल्स किंवा जनरल ट्विनिंग किंवा जनरल स्पात्झ ह्यांना टेलेटाईपवर आणाअत्यंत निकडीचेकृपया पोच द्या.

सूचना-कोण अधिकारी येत आहेत आणि त्यांना तिथे पोहोचण्यास किती वेळ लागेल ते आम्हाला ताबडतोब कळवा.

 

गुआमः कृपया मिनिटभर थांबाआम्ही हे स्वीकारू शकतो की नाही ते तपासतो आहोत.

वॉशिंग्टनः ह्या सर्किटला आता सर्वोच्च प्राधान्य आहे इतर कोणतेही संदेशवहन स्वीकारले जाणार नाहीअपवाद केवळ सेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांच्या हुकूमाचा असेल.

गुआमः ठीक आहे.

 

वॉशिंग्टनः

सूचना-टिनिअनबाबत ब्रिगेडिअर जनरल टी.एफ.फर्रेल ह्यांच्याशी संपर्क साधा आणि त्यांना टेलेटाईपपाशी येण्यास आणि उपलब्ध राहण्यास सांगासेक्रेटरी ऑफ वॉर ह्यांच्या विनंतीवरून.

 

कार्यवाही दरम्यान फर्रेल अनेक तास जागेच होतेप्रथम स्फोटकाच्या जुळणीकरताविमानाच्या रवानगीकरता सुमारे चोवीस तास आणि नंतर विमानोड्डाणाच्या संपूर्ण काळात तसेच ते परतल्यावरही अनेक तास पर्यंत ते जागेच होतेजेव्हा अंतीमतः ते विश्रांतीकरता गेलेते ठिकाण बेटाच्या दुसर्‍या टोकाला होतेसंपर्क केंद्रापासून दूरत्यांच्यापर्यंत सहजी पोहोचणे अवघड होतेएवढे प्रचंड थकलेले असूनहीआणि वैद्यकीय अधिकार्‍याने त्यांना झोपेकरता गोळ्या दिलेल्या असूनहीजेव्हा आम्ही त्यांच्याशी संपर्क साधू शकलो तेव्हाफर्रेल समयास अशा प्रकारे उभे राहिले कीसर्वात तरूण माणसालाही हेवा वाटेल.

 

अंतीमतः दहा वाजण्याच्या सुमारास मला एक चांगली बातमी मिळाली.

जनरल लेमे आता उपस्थित आहेत.”

वॉशिंग्टनमध्ये उपस्थित                                                                      गुआममध्ये उपस्थित

जनरल लेस्ली ग्रुव्हज                                                                          जनरल कर्टीस लेमे

 

ग्रुव्हजः इथे ताबडतोब वृत्तसंस्थांकरता घोषणा करणे महत्त्वाचे आहेआज सकाळी मला फर्रेल ह्यांच्याकडून जो संदेश मिळालात्यातील विमानांतून मिळालेल्या माहितीची काही पुष्टी झाली कातुम्हाला तो संदेश मिळाला आहे काय?

 

लेमेः मला फर्रेल ह्यांचा संदेश माहीत नाही[६].

ग्रुव्हजः आपण अनुमान करू शकतो काय?

 

लेमेः के-२० प्रकाशचित्रकाने हल्लाकारक विमानाच्या टेल गनर पोझिशनमधून काढलेले प्रकाशचित्रच केवळ आपल्यास उपलब्ध आहेजे विमान पथकांच्या अहवालांची पुष्टी करू शकतेसुमारे तीन मैल व्यासाचे लक्ष्यक्षेत्र काळसर धुळीसारख्या धुराने झाकोळलेले आहेकेंद्रात निमुळता होत जाणारा हा धूर पांढर्‍या धुराच्या आळंबीचे स्वरूप धरत आहेतो सुमारे २७,००० फुटांपर्यंत उंच उठला आहेहे चित्र हल्ल्यानंतर अदमासे तीन मिनिटांनी काढलेले आहेत्यात लक्ष्य धुराने पूर्णतः झाकोळलेले दिसतेदाट पांढर्‍या धुराचा स्तंभ सुमारे ३०,००० फुटांपर्यंत उंच चढलेला आहेकाहीसा कमी संहतीचा धूर ४०,००० फुटांपर्यंत उंच चढलेला आहेचार तासांनंतर आलेले एफ-१३ अजूनही धुराचा स्तंभ तिथेच असल्याचा अहवाल देतेअप्रत्यक्ष प्रकाशचित्रे आहेतमात्र त्यातून तपशीलाची अपेक्षा करू नकाह्या प्रकाशचित्रांबाबतचा अहवाल दोन तासातच मिळणार आहेतुम्हाला हीच माहिती हवी होती का?

 

ग्रुव्हजः सामान्यतः होलक्ष्यावरती एफ-१३ च्या भेटीच्या परिणामांबाबत काही अंदाज आहे काक्षेत्र आणि हानीचा अदमास की धुरामुळे त्यांना काही अदमास घेणे शक्यच झालेले नाहीढगांची परिस्थिती प्रकाशचित्रणास समाधानकारक आहे का?

 

लेमेः नाहीकोणतेही प्रकाशचित्र काहीही दाखवू शकणार नाहीप्रकाशचित्रे अप्रत्यक्षाचीच आहेतकारण त्यांना लक्ष्यावर ढगातून वा धुरातून न उडण्याच्या सूचना दिलेल्या होत्याएफ-१३ ने स्फोटकफेकीनंतर चार तासांनीही स्तंभ अजूनही तिथेच असल्याचा अहवाल दिलेला आहे.

 

ग्रुव्हजः धुराच्या स्तंभाच्या दृष्टीने प्रकाशचित्रे केव्हा काढण्यात येतील ह्याबाबत फर्रेल ह्यांना काही कल्पना आहे कालक्ष्यक्षेत्रालगतच्या भागावरून हा स्तंभ तासा दोन तासात नाहीसा होईल असा मी विचार करायला हवा होता.

 

लेमेः स्फोटकफेकीनंतर चार तासांनी एफ-१३ क्रूने गोदीच्या भागात ढगांच्या कडांवर अनेक आगी लागलेल्या पाहिल्याधुराच्या ढगाच्या गडदतेमुळे त्यांचे परिमाण निर्धारित करता आले नाही.

 

ग्रुव्हजः तुम्ही फर्रेल ह्यांना रिले सेटपवरून हे विचारू शकाल का कीअमेरिकेतल्या लोकांकरता विनाविलंब माहिती विमोचित न करण्यास काही कारण आहे का?

 

लेमेः जनरल फर्रेल ह्यांनाहिरोशिमा हल्ल्याबाबतची माहिती अमेरिकेतल्या लोकांकरता विनाविलंब विमोचित न करण्यास काहीच कारण दिसत नाहीते ही माहिती लगेचच विमोचित करावी अशी जोरदार शिफारस करतात.

 

ग्रुव्हजः कृपया तुम्ही माझ्याकडूनचे अभिनंदन आणि प्रशंसा तिथल्या माझ्या आणि तुमच्या सर्व लोकांपर्यंत पोहोचवाल काव्यक्तीशः तुम्हाला माझ्या हार्दिक शुभेच्छा!

 

ते शहर उध्वस्त झालेले होतेह्याची पुष्टी जरी ही माहिती करत नव्हतीतरी ह्या माझ्या अनुमानास ती छेदही देत नव्हतीनिवेदन करण्याचा माझा मूळ निर्णय बदलावा ह्याकरता मला कुठलेच कारण दिसत नव्हतेत्यामुळे जरी अजूनही वेळ उपलब्ध होता तरीते थांबवण्याकरता मी कोणतीच पावले उचलली नाहीत.

 

मागे वळून पाहतामला वाटते कीमी जनरल मार्शल ह्यांच्यासोबत किंवा निदान अर्नॉल्ड अथवा हल ह्यांच्याशी त्यांच्या सल्ल्याकरताचर्चा करायला हवी होतीत्यावेळी मात्रमाझ्या जबाबदारीवर मी निर्णय का घेऊ नये ह्याकरता मला कोणतेच कारण दिसले नाहीहे खरे आहे कीनिवेदनास प्रेसिडेंट ट्रुमन ह्यांनी आधीच मंजुरी दिलेली होतीपण असे समजणेच वाजवी ठरेल कीआम्हाला हानीची निश्चित स्वरूपाची माहिती मिळेल ह्या गृहितकावरच हे केले गेले होते.

 

व्हाईट हाऊसमध्ये त्या सकाळी सगळेच काहीसे मरगळलेले होतेवृत्तमाध्यमांना अशी माहिती देण्यात आलेली होती कीप्रेसिडेंट अकरा वाजता एक महत्त्वाची घोषणा करणार आहेतव्हाईट हाऊसच्या वार्ताहरांना अशा प्रकारच्या सूचनांची सवय होतीह्या विशिष्ट सूचनेनेही फारसे स्वारस्य जागे केले नाहीअनेकांनी स्वतः जाण्याची तसदी घेतली नाहीमदतनीसांना पाठवलेमात्र जेव्हा प्रेसिडेंटच्या प्रेस सेक्रेटरींनी उभे राहून पहिली काही वाक्ये वाचली तेव्हा सर्वच बदलले. “वीस हजार टन टी.एन.टी.” हे शब्द त्यांच्या तोंडातून बाहेर येताच निवेदनाकरता वार्ताहरांची प्रचंड गर्दी उसळलीबाहेर पडतांनाच्या खोलीत टेबलावर निवेदने ठेवलेली होतीनंतर फोनांवर गर्दी उसळली आणि नंतर त्यांच्या त्यांच्या कार्यालयांतून.

 

इतर प्रत्येकाप्रमाणेच वृत्तपत्रीय जगही चकीत झालेले होतेशैक्षणिक सुट्ट्यांच्या काळात हे वृत्त आल्याने अनेक वैज्ञानिक वार्ताहर दूरच होतेत्यांना ताबडतोब बोलावून घेण्यात आलेघटनेच्या आघाताचे जसजसे पूर्ण आकलन होत गेले तसतसेबहुतेक वृत्तपत्रांनी आमचे निवेदन पूर्णपणे छापलेसरकारी निवेदने एवढी सर्वसामान्य झालेली आहेत कीअसे पूर्णपणे छापणे क्वचितच केले जातेज्या काही वेळेस असे केले जाते त्यातीलच ही वेळ होती.

 

 



[१] टिनिअनची वेळ (५ ऑगस्ट११४५ वाजतावॉशिंग्टनची वेळ).

[२] हे दट्टे स्फोटकास सज्ज करत असतज्यामुळे मुक्त होताच तो पेटत असे.

[३] ग्रीनविच वेळ (वॉशिंग्टन वेळेनुसार संध्याकाळी ६:१५).

[४] ग्रीनविच वेळ

[५] इंटेरिम कमिटीत प्रेसिडेंट ट्रुमन ह्यांनीसेक्रेटरी स्टीमसन ह्यांनी १९४५ च्या वसंतात केलेल्या शिफारशीवरूननियुक्त केलेले नऊ नागरिक होतेत्यांनी आवश्यक त्या युद्धोत्तर कायद्यांचा मसुदा तयार करायचा होताव्हाईट हाऊसचे मुद्रित वृत्त-माध्यमांकरताचे निवेदनही तयार करायचे होतेआणि सामान्यतः अमेरिकेच्या भविष्यातील अणुऊर्जेच्या हाताळणीकरता उचलावयाची पावलेही सुचवायची होती.

[६]  लेमे ह्यांची सवयच होतीते कोणतीही तीव्र प्रतिक्रिया देत नसतते तशी देऊही शकत होतेवॉशिंग्टनला पाठवण्यात आलेल्या माहितीबाबत त्यांना अंधारात ठेवल्याखातर ते तीव्र प्रतिक्रिया देऊही शकत होते.