20180514

अनन्याः सशक्त संहितेची सुरस प्रस्तुती. आवडली.


आजच आम्ही सावित्रिबाई फुले नाट्यगृहात ’अनन्या’ नाटक पाहिले. त्याचे हे रसग्रहण. ह्या नाटकाचा विवरणात्मक भाग https://maharashtratimes.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/ananya-drama/articleshow/62286418.cms ह्या दुव्यावर सहजच उपलब्ध असल्याने पुनरावृत्ती करत नाही. मात्र जो अभिप्राय सांगितल्याविना हे रसग्रहण पूर्णच होणार नाही तो व्यक्तिगत आकलनाचा भाग इथे देत आहे.

अचानकच अपघाताने एखादी व्यक्ती हातपाय गमावते तेव्हा घरच्यांना हा आघात कसा सोसावा हेच कळत नाही. अपघातग्रस्त व्यक्तीशी कसे वागावे हेही कळत नाही. त्या व्यक्तीच्या सामर्थ्यावर रचलेल्या सगळ्यांच्याच आशा-आकांक्षा चक्काचूर होतात त्याचे दुःख असते. ती व्यक्ती यापुढे परावलंबी होणार ह्याचे दुःख असते. तिला सर्वकाळ आधार द्यावा लागेल आणि त्यामुळे आपला र्‍हास होईल ह्या जाणीवेने घरच्यांचा घोर अपेक्षाभंग झालेला असतो त्याचे दुःख असते. परिणामी नैराश्याने ग्रासून जाणे हेच ह्याचे पर्यवसान असते.

त्या व्यक्तीला होणारे दुःख तर अपरिमित असते. तिला अपघातानेच प्राप्त झालेल्या अपंगत्वाचे दुःख असते. परावलंबित्वाचे दुःख असते. कौटुंबिक अपेक्षाभंगास कारण झाल्याचे दुःख असते. निकटवर्तियांच्या ओढाताणीचे आणि चिडचिडीचे कढही त्या व्यक्तीवरच रिते होत असतात. त्या व्यक्तीला अपघात होण्यात तिचा काही दोषही नसू शकतो. मग तिलाच का बरे ह्या त्रासाला सामोरे जावे लागते? अशासारख्या अनुत्तरित प्रश्नांचा डोंगरच उभा राहतो.

प्रेक्षकांना ह्या सार्‍या प्रश्नांची जाणीव करून देणे, त्या परिस्थितीतही सकारात्मक राहता येण्याचा मार्ग दाखवणे, समाजाच्या बदललेल्या दृष्टीकोनाला स्वीकारून प्राप्त परिस्थितीत सर्वात चांगले आणि शक्यप्राय असे काय बरे करता येईल ह्या स्वप्नरंजनास उद्युक्त करणे हा नाटकाच्या संहितेचा हेतू समर्थपणे सिद्ध झालेला आहे. आजमितीस रस्त्यावरील अपघातांची संख्या अवाजवीपणे वाढलेली असतांना; ह्या विषयावरील अशा चर्चेची, विचारावर्तनांची, सुसंभावनांच्या शोधाची आवश्यकता वेगळ्याने अधोरेखित करण्याची तर आवश्यकताच नाही. शेकडो रुपये तिकिट मोजून मोठ्या संख्येने हे नाटक पाहणार्‍या प्रेक्षकांच्या गर्दीनेच समाजास ही आवश्यकता असल्याचे आवर्जून सांगितले आहे.

खूप दिवसांनी, सशक्त संहितेवर आधारलेले सहजसुंदर नाटक अनुभवण्याचा आनंद आज मिळाला. प्राप्त परिस्थितीत कसे वागावे ह्याबाबत आपल्या तत्त्वज्ञानात खूप काही लिहून ठेवलेले आहे. मात्र स्वामी विवेकानंदांनी उद्धृत केलेले ’उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्नि बोधत’ म्हणजे ’उठा जागे व्हा आणि मिळू शकणार्‍या सर्व वरांचा पुरेपूर लाभ घ्या’ ह्या मार्गदर्शनास, ह्या नाटकाने सशक्तपणे उजागर करून दाखवलेले आहे.

दोन्ही हात गमावलेली अनन्या आपल्या पायांवर उभी राहते. हातांची सर्व सामर्थ्ये पायांनी साधू पाहते. नाटकापुरतेच का होईना पण स्वप्नरंजनास सत्यस्वरूप देऊ पाहते. तिचे प्रयत्न, त्यामुळे साधलेली प्रगती, बदलेले समाजमन, उघडलेल्या नव्या संभावना अक्षरशः चित्रदर्शी वेगवान घटनाक्रमाने साकार होतांना प्रस्तुत केलेले आहेत. कलाकारांचे सर्व प्रयास यशस्वीही झालेले आहेत.

बिनहाताच्या नवसामर्थ्यप्राप्त अनन्याशी लग्न करायला, हतापायांनी धडधाकट असलेला सुकुमार समर्थ तरूण तयार होतो अशी नाट्यमय पेशकश, ह्या नाटकाची रंगत आणखीनच वाढवते. मात्र बिनहातांची अनन्या, ज्या अप्रतिहत उमेदीने पुन्हा हवीहवीशी ठरलेली असते, त्या उमेदीच्याच प्रेमात पडल्याचे सांगून तो सुकुमार तरूण तिचे मन जिंकतो, हे स्वप्नरंजन नाटकापुरते का होईना पण प्रेक्षकांना पटते. रुचते. स्वीकारार्ह वाटते. ह्यातच सर्व कलाकारांचे यश सामावलेले आहे.

अनन्याचे पायांनी हातांची उणीव भरून काढण्याचे प्रयत्न वास्तव, पोटतिडिकीचे आणि खरेखुरे वाटावे ह्याकरताचे सर्व संहिता लेखन वाणण्याजोगे आहे. ऋतुजाचे नवार्जित चरणकौशल्यच त्यास विश्वसनीयता मिळवून देते. तिच्या उमेदीच्या प्रेमात पडावे अशीच, ती उमेद लिहिलेली आहे, आविष्कृत करवून घेतलेली आहे आणि नाटकात जो त्या उमेदीच्या प्रेमात पडतो, त्याने तर ती बहारीने पेश केली आहे. संहिता लेखन, दिग्दर्शन आणि कलाकांची पेशकश नाटकाला अंतीम परिणतीप्रत उन्नत करत नेतात. समकालीन संहितेचा, नाट्यतंत्राचा आणि नाट्यशास्त्रीय आविष्करणांचा सुयोग्य वापर प्रेक्षकांचे स्वारस्य खिळवून ठेवतो. हे नाटक संस्मरणीय आहे, वर्तमान सामाजिक समस्यांत मोलाचे मार्गदर्शन करणारे आहे आणि त्यांवरील विचारमंथनास प्रवृत्त करणारे आहे.

नाट्याविष्कार पाहण्यात, अनुभवण्यात खर्ची पडलेल्या शेकडो रुपयांचे दुःख नाहीसे व्हावे असेच हे नाटक आहे. नाटकाकडून ज्या ज्या अपेक्षा प्रेक्षक बालगू शकतो, त्या त्या सर्व अपेक्षांची निदान आंशिक तृप्ती तरी साधून देण्यात ते यशस्वी ठरलेले आहे. त्याखातर लेखक, दिग्दर्शक कलाकार सगळ्यांचेच मनःपूर्वक आभार.

भावी प्रेक्षकांना सांगणे असे की, मुळीच चुकू देऊ नका, अवश्य पाहा. अशाच नाटकांना तर आपण प्रेक्षकाश्रय देण्याची गरज आहे. त्यांच्यामुळेच मराठी नाट्यसृष्टी आघाडीवर आहे. देदिप्यमान आहे.

20180302

सरसगडची सुरस सहल

सरसगडाच्या ९६ पायरी जिन्याच्या पायथ्याशी आम्ही अडलो होतो. छे! हा तर अवघड रॉक पॅच होता. हा काही आपल्याला जमणार नाही. चला परत. कारण पालीत राहणार्‍या एका अनुभवी माणसाने आम्हाला सांगितलेलेच होते की साठीच्या वरील लोकांसाठी सरसगड काही सोपा नाही. त्यांनी तर जाऊच नये तिथे.


तरीही आम्ही आलेलो होतो. ऊन मरणाचे होते. खडक तापलेले. बाराचा सुमार. इथवर येईस्तोवरच दमछाक झालेली. नाही जमणार..... असे वाटत असतांनाच उमेद पुन्हा जागी झाली. तो प्रस्तर तर चढून गेलोच. शिवाय बालेकिल्ल्यावरील केदारेश्वर मंदिरापर्यंत आता आम्ही पोहोचलेलो होतो. अवघड होतेच. पण आता आम्हाला जमलेले होते. प्रचंड थकवा होता. आणि आनंदही!



दुरून डोंगर साजरे म्हणतात. मात्र पाली गावातून आम्ही सरसगडाच्या माचीवर जाऊन पोहोचलो तरी तो साजराच दिसत होता. नैसर्गिक आवळ्या-जावळ्या बुरुजांच्या फटीतून कोरलेली वाट असणारा. सममित. कारण हा फोटो आम्ही गडाच्या दक्षिणेकडे असतांनाचा आहे. समजा आम्ही उत्तरेकडे असतो तरीही असेच दृश्य दिसेल इतका तो सममित आहे. फरक केवळ एवढाच की फोटोत उजव्या हाताला दिसणारा तीन कवड्यांचा किल्ला तेव्हा डाव्या बाजूला दिसेल. महाजालावर तसेही फोटो उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कुठून चढाई करत आहात हे सांगितल्याखेरीज उजव्या-डाव्या असल्या वर्णनांना काडीचेही मोल नाही. एका व्हिडिओत तर राईट इज राईट असा राईट सल्ला दिलेला आहे. मात्र ते ह्याच दक्षिणद्वारातून प्रवेश करत आहेत, हे लक्षात घेतले नाही तर फसगत होऊ शकते. बालेकिल्ल्याची चढाई केवळ उत्तर दरवाज्यालगतच्या मुरमाड उभ्या चढाईनेच साध्य आहे हे मात्र पक्के. तिथे मंदिराकडेचा फलक हे दिशादिग्दर्शनाचे काम व्यवस्थित करत आहे.



दोन्ही बुरुजांमधला ९६ पायरी जिना गाठायचा तर वरच्या चित्रातल्या उतरणीवर पोहोचायचे आहे खरं तर. उजवीकडील चित्रात कोल्हटकर (पांढरा रुमाल) पोहोचले आहेत तिथे. मी (सेल्फी दिसतोय ना!) उभा आहे त्या ठिकाणाहून माझ्या उजव्या कडेच्या दगडी धारेने वर चढायचे आहे. तेही तसं म्हटल तर सोपेच आहे. मात्र मी उभा आहे तिथे पोहोचायला डावीकडल्या चित्रात महाजन (तांबडी टोपी. ही पुढे परतत असतांना कुठे पडली ते समजलेच नाही.) मांडी घालून बसलेले आहेत त्या कातळावरून चढायचे आहे. हे प्रस्तरारोहण काहिसे अवघड आहे. दगडात खाचा कोरल्या आहेत खर्‍या पण तोल सांभाळत त्यांवर नेमकी पावले टाकत एवढा प्रखर चढ चढणे सोपे नाही. खरा कस इथेच लागला. मात्र थोड्या प्रयत्नांनी आम्ही तिघेही ही परीक्षा उत्तमरीत्या पार झालो आणि ९६ पायर्‍यांच्या जिन्याच्या तळाशी पोहोचलो.



पायर्‍या तुटल्याने पाणप्रवाहाच्या प्रपात मार्गातून चढाई करावी लागते की काय अशी सार्थ भीती वाटू लागली. मध्यंतरी रोडावला होता खचला होता तरीही सुदैवाने वरपर्यंत जिना शाबूत होता. मग त्या ९६ पायर्‍यांच्या जिन्याची चढाई सुरू झाली. ऊन माग सोडत नव्हते. पायर्‍यांची उंची दीड-दीड दोन-दोन फुटांची होती. तापल्या कातळाचे चटके बसत असल्याने फार काळ बसून विश्रांती घेणेही शक्य नव्हते. हाश्श हुश्श करत त्या ९६ पायर्‍यांच्या जिन्याचा माथा गाठला. इथे पहारेकर्‍याची ओवरी मात्र मस्तपैकी थंडगार होती. तिचे तपशील समजून घेत मग तिथे बरीच विश्रांती घेतली.



इथेच डाव्या बुरूजाच्या जिन्यालगतच्या आतील दगडी भिंतीत कोरलेली एक लक्षवेधी गुहा आहे. सुमारे चार फूट चौरस व सुमारे बारा फूट खोलीची गुहा. तिच्या टोकाला जमिनीलगत तीन फूट चौरस व सुमारे सहा फूट खोलीची आतली गुहा आहे. पुढे तिच्याही आत जमिनीलगत सुमारे अडीच फूट चौरस व सुमारे सहा फूट खोलीची एक आणखी गुहा दिसते. तिच्या आत काहीसा डाव्या बाजूला जमिनीवर आंघोळीच्या दगडासारखा एक चौरस सुमारे सहा इंच उंचीचा दगड दिसतो. ही सर्वच गुहा सूर्याच्या प्रकाशाने पूर्ण उजळलेली दिसत होती. मात्र आत जाण्याचे साहस आम्ही केले नाही. एकतर सरळ उभ्याने आत जाता येईल अशी तिची उंची नव्हती. दुसरे म्हणजे एखादे जंगली श्वापद गारव्याला अंतर्भागात पडून असेल तर आपल्या आवाजाने ते उठेल. बाहेर येईल. मग आपल्याला धड पळताही येऊ नये अशी अवघड अपुरी जागा गुहेच्या बाहेर आहे. आत कधीकाळी पदभ्रमणकर्त्यांनी निवास केला असावा, स्वयंपाक केला असावा, अशी स्पष्ट चिन्हे दिसत होती. छतावर काजळी धरलेली दिसत होती.



हल्ली आपल्याला जायचे असेल त्या स्थळाची माहिती महाजालावर आणि नकाशा गुगलवर मिळतो. सरसगडाबाबत जी माहिती महाजालावर उपलब्ध झाली त्यानुसार आमचे असे प्रामाणिक मत झाले की एकदा का ९६ पायर्‍यांचा जिना चढून वर गेले की गडावर फिरायला रान मोकळे. प्रत्यक्षात ९६ पायर्‍यांचा जिना हा एकच काय तो चढ अस्तित्वात नसून तितक्याच उंचीचे अनेक चढ तटावरून पायर्‍यांनी तटालगतच्या चिंचोळ्या जागांतून बालेकिल्ल्यावरच्या मुरमाड खड्या चढाईतून आपल्यासमोर उभे ठाकत असतात. तेही चढावेच लागतात. मात्र बहुधा तरूण उत्साही गिर्यारोहकच असल्या मजकुराचे लेखक असल्याने ज्या नोंदी त्यांनी लिहिलेल्या आहेत त्यांतपाली गावातून माचीवर चढायला एक तास आणि तिथून केदारेश्वर मंदिरात पोहोचायला एक तास लागतो असेच वर्णन सर्वसामान्यपणे दिसून येते. आम्ही तिघेही साठी पार केलेले असल्याने आम्हाला मात्र पाली गावातून केदारेश्वरास पोहोचायला तब्बल पावणेपाच तास लागले ही वस्तुस्थिती आहे. अर्थात त्यास अनेक कारणे आहेत. ती वर्णनाच्या ओघात पुढे येणारच आहेत. नकाशाबाबतचा भ्रमही माचीवर चढताच आकाशात विरून गेला. मग सोबती एकच राहिला. तो म्हणजे डोंबिवलीच्या गिर्यारोहक तरूणांनी निर्मिलेल्या संकेतस्थळावरचा काळाच्या ओघात परखून निघालेला नकाशा. तो मात्र हुबेहुब खरा असल्याचे उमजून आले. गुगल फिट उपायोजनाचे आधारे आम्ही जवळपास तशाच नकाशाबरहुकूम चालून गेल्याची नोंद झाली. आणि महाजालावर पाली ते केदारेश्वर सांगितले गेलेले १.७ किलोमीटरचे अंतर प्रत्यक्षात आम्ही चालून गेलो तेव्हा ३.७ किलोमीटर भरले. 



चौकीदाराच्या देवडीतून बाहेर पडून आम्ही जरा वर आलो तेव्हा बालेकिल्ला नजरेसमोर होता. बालेकिल्ल्यावर चढायला गडाच्या पाठीमागूनच जावे लागेल ह्याची आम्हाला जाणीव होती. ट्रेक्षितिजच्या नकाशानुसार त्याच्या दोन्ही दिशांनी पाठीमागे जायला वाट होती. मात्र त्या एक प्रतलीय नकाशावर उंचीचे स्तर दाखवलेले नसल्याने आम्ही डावी वाट धरली. वस्तुतः इतरांनी राईट इज राईटचा सल्ला दिलेला होता. तो दुर्लक्षून आम्ही डावी वाट (प्रदक्षिणा) चालू लागलो. कोल्हटकर आम्हा तिघांतही फार चपळ. त्यांना वाटांचा शोध लावण्याचा अपार हुरूप आणि ऊर्जाही आहे. ते समोर गेले. एका ठिकाणी अडले. इथून पुढे रस्ताच खुंटला असल्याचे आणि दगडाची अनुल्लंघनीय भिंत समोर उभी ठाकल्याचे शुभवर्तमान त्यांनी घोषित केले. इथवर आम्ही साधारणतः गडाच्या पश्चिमेला पोहोचलो होतो. मग पाठी वळण्याचा निर्णय झाला. बालेकिल्ल्याला अगदी खेटून असलेल्या आडव्या चिंचोळ्या वाटेवरून आम्ही हळूहळू पुन्हा देवडीवरच्या पूर्वपदाला प्राप्त झालो. अंदाजे एक किलोमीटर अंतर चालून पुन्हा आम्ही तिथेच पोहोचलो होतो.



मग उजवी वाट धरून पुढे निघालो. चढ प्रखर होता. मुरमाड जमिनीवरून एवढा प्रखर चढ अवघड ठरला असता. म्हणून किंचित दूरवरून असली तरी तटावरील पायर्‍यांची वाट पत्करली. पूर्वेला म्हणजे उजव्या क्षितिजावर तीन कवडीचा किल्ला उदयमान झाला. तटावरच बसून त्याच्या पार्श्वभूमीवर आम्ही स्वचित्रे नोंदवून घेतली.



प्रथम लागला औदुंबर हौद. मग ऐनाचा हौद. मग अनुक्रमे निवासस्थान, धान्यकोठार पाण्याची टाकी लागत गेली. तटावर बाहेरच्या बाजूस प्रचंड वाढलेल्या वृक्षांनी तटाच्या आतल्या बाजूस अशी काही मुळे रोवली होती की आम्हाला तटावर अनेक सापच चढत आहेत की काय असे भासले. एक सापाची कातही मिळाली. किल्ला भटकत असतांना सापाची कात मिळाली नाही तर त्या भटकंतीस परिपूर्णताच येत नाही. मग एक प्रवेशद्वार लागले. हाच बहुधा उत्तर दरवाजा असावा. त्याच्या किंचित बाहेरही जाऊन पाहिले. पण ९६ पायर्‍यांच्या तोडीचा जिना आसपास दिसला नाही. एक पत्थरी उच्चासन मिळाले. मी लगेचच ते ग्रहण करून त्यावरचा अधिकार नोंदवला. नंतर काही बांधकामे दिसली व मंदिराकडे ही पाटी दिसली. सुरूवातीस उलट्या दिशेने मारलेला फेरा ह्या स्थानाच्या आसपासच खुंटला असावा. इथे मात्र आम्ही मुरमाड तीव्र चढावरून खडकांचा आधार शोधत बालेकिल्ला चढू लागल्याने आता माथ्यावर पोहोचेपर्यंतचे फोटो नाहीत. चढतांनाची सुरूवात गडाच्या पश्चिमेकडून होती. अंबा नदी सन्मुख होती. मात्र चढून वर गेल्यावर पीरासमोरून पार होत असतांना पूर्वेकडची बाजू दिसत होती. तिथून तीन कवडीचा किल्ला नखशिखान्त नजरेत भरला.



गडाच्या सर्वोच्च शिखरावर पीर आहे. पीराच्या समोरच्या बाजूस पूर्व दिशा आहे. इकडेच तीन कवडीचा किल्ला नखशिखांत दिसू शकतो. पीरावरून पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूस केदारेश्वराचे मंदिर दिसते. वारा पडलेला असला तरी मंदिरानजीकचा भव्य केशरी ध्वज डौलाने फडकतांना दिसतो. शेजारी मखमली तलाव आहे. कोल्हटकरांनी तिथून भरून आनलेल्या दोन कॅन पाण्यात आम्ही हातपाय तोंडे धुवून ताजे झालो. थंडगार पाण्याचा स्पर्श उल्हसित करत होता. प्रचंड थकवा असूनही शिखर सर केल्याचा आनंदही गगनात मावत नव्हता. केदारेश्वरास नमस्कार करून आम्ही शिवमहिम्न म्हटले. मग जेवायला बसलो. इथपर्यंत आमच्या व्यतिरिक्त गडावर काळे कुत्रेही फिरकलेले नव्हते. बालेकिल्ला उतरतांना मात्र आठ-दहा मुले वर चढून येतांना दिसली. खालच्या खेळ-शिबिरात भाग घेणारे ते खेळाडू होते. फावल्या वेळात गड बघायला आलेले. आम्ही उतरून गावात पोहोचण्यापूर्वीच ते बालेकिल्ला चढून, उतरून आम्हाला पार करून गावातही पोहोचले होते. 

 महाजनांचा शिथिलीकरणाचा अपार अभ्यास आहे. त्यांनी जमिनीवर उताणे पडून कमीतकमी वेळात जास्तीतजास्त ताजेतवाने होण्याकरताचे शिथिलीकरण सुरू केले. आम्हालाही शिकवले. चढाकरता दोन ऐवजी पाच तास लागल्याने हाताशी वेळ अपुरा होता. सुखरूप उतरण्याचे अभियान मग आम्ही जवळपास लगोलगच म्हणजे दुपारी दोनचे सुमारास हाती घेतले.



बल्लाळेश्वर देवालयाच्या वाहनतळापासून सरसगडावरील शिवमंदिरापर्यंतच्या वाटचालीत आणि मग तिथेच संध्याकाळी सुमारे पाच वाजता परतलो तोपर्यंत गुगल फिट उपायोजनानुसार केली गेलेली प्रवासाची नोंद पुढीलप्रमाणे होती.

१. एकूण ०८१५ ते १७०० लागलेला वेळः  ८ तास ४५ मिनिटे
२. एकूण चालून गेलेले अंतरः                 ७.४ कि.मी.
३. एकूण चढून उतरलेली उंचीः              २८० मीटर
४. एकूण उचललेली पावलेः                   १२,००० (अंदाजे)
५. एकूण खर्चलेली माणशी ऊर्जाः           २,५०० कॅलरी

गडाच्या डावीकडून घातलेल्या सुमारे ५०० मीटर लांबीच्या असफल वेढ्यापायी सुमारे १ कि.मी. अंतर अतिरिक्त चालावे लागले व त्यात सुमारे वीस मिनिटे वेळ खर्ची पडला होता. सरसगडाची सुरस सहल संतोषजनकरीत्या संपन्न झाली होती. तत्पश्चात हातपाय तोंडे धुवून बल्लाळेश्वराचे दर्शन घेऊन परतीचा प्रवास सुरू केला. चक्रधारी कोल्हटकरांनी दमवणारी सहल पूर्ण झाल्यावरही डोंबिवलीपर्यंत यशस्वी सारथ्य करून आम्हाला घरी पावते केले. आम्हा तिघांकरताही ही सहल संस्मरणीय तर झालीच पण परस्परांप्रतीची स्नेहभावना बळकट सशक्त करणारी ठरली. प्रवासाअखेरीस आम्ही पालीतील त्या अनुभवी माणसाशी शतप्रतिशत सहमत झालो की साठी पार केलेल्या सर्वसामान्य माणसांनी सहजी सर करावा असा गड सरसगड नाही! आम्ही सर केला ती गोष्ट निराळी. म्हणूनच तर सुरस.

20170915

आनंदकंद वृत्त

वृत्तबद्ध काव्ये ही नेहमीच अपार आनंदाचा ठेवा असतात. आनंदाचा कंद असतात. मात्र आनंदकंद नावाच्या वृत्तात, आनंदकंद अशा आपल्याच देशाचे उत्तम वर्णन केलेले आहे. ते उत्तम प्रकारे गाता येते. त्यापासून अलोट आनंद मिळतो. ही सगळी अनुभूती निव्वळ योगायोग नसून वर्षानुवर्षांच्या वृत्तसाधनेचे फलितच आहे ते. ह्या वृत्तात गाता येणार्‍या काही उदाहरणांची झलक जरी पाहिली तरी त्यात दडलेल्या असंख्य संभावनांची चुणूक सहजच प्राप्त होईल.

हे एक गझलवृत्त आहे. गझलवृत्तामधे लघु-गुरु क्रमाला लगावलीम्हणतात. यात एका गुरुच्या ऐवजी दोन लघुही सवलत घेता येते.
(गझलवृत्ते: विजय चिपळूणकर http://www.marathisanrakshan.com/?page_id=204) .

आनंदकंद वृत्ताचे लक्षणगीतः ताराप राधिका गा, ताराप राधिका गा
आनंदकंद वृत्तातील मात्रा: २४, लगावली : गा गा ल गा ल गा गा

उदाहरणेः
१.      केव्हां तरी पहाटे उतरून रात्र गेली - सुरेश भट
२.      अंदाज आरशाचा वाटे खरा असावा - ईलाही जमादार
३.      प्रेमस्वरूप आई ! वात्सल्यसिंधु आई ! - माधव ज्युलिअन
४.      आनंदकंद ऐसा । हा हिंददेश माझा । - आनंदराव टेकाडे
५.      एका तळ्यात होती बदके पिले सुरेख । - ग.दि.माडगुळकर
६.      गवतात कोळियाने, विणले सुरेख जाळे । - नरेंद्र गोळे
७.      राजास जी महाली, सौख्ये कधी मिळाली । -  राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज

त्यांच्या श्राव्य संचिकांचे दुवे

इतकी उदाहरणे आणि त्यांच्या निरनिराळ्या चाली! एकाच वृत्ताच्या प्रतिनिधी असल्याने परस्परांच्या चालींत गाता येणारच. हा प्रयत्न अतिशय मनोरंजक होत जातो. बघा प्रयत्न करून!

------------------

केव्हातरी पहाटे उलटून रात गेली; मिटले चुकून डोळे हरवून रात गेली

कळले मला न केव्हा सुटली मिठी जराशी; कळले मला न केव्हा निसटून रात गेली
सांगू तरी कसे मी वय कोवळे उन्हाचे ?;  उसवून श्वास माझा फसवून रात गेली !
उरले उरात काही आवाज चांदण्याचे; आकाश तारकांचे उचलून रात गेली !
स्मरल्या मला न तेव्हा माझ्याच गीतपंक्ती; मग ओळ शेवटाची सुचवून रात गेली !
गीत- सुरेश भट, संगीत- पं. हृदयनाथ मंगेशकर, स्वराविष्कार- पद्मजा फेणाणी-जोगळेकर, आशा भोसले, चित्रपट- निवडूंग, राग  - दुर्गा

-----------------

वाचलेली, ऐकलेली, माणसे गेली कुठे ?    पुस्तकातून पाहिलेली माणसे गेली कुठे ?
रोज अत्याचार होतो आरशावरती आता,    आरशाला भावलेली माणसे गेली कुठे ?

अंदाज आरशाचा वाटे खरा असावा; बहुतेक माणसाचा तो चेहरा असावा
काठावरी उतरली स्वप्ने तहानलेली डोळ्यांत वेदनेचा माझ्या झरा असावा
जखमा कशा सुगंधी झाल्यात काळजाला केलेत वार ज्याने तो मोगरा असावा
माथ्यावरी नभाचे ओझे सदा 'इलाही' दाही दिशा कशाच्या हा पिंजरा असावा

गीत- इलाही जमादार,  संगीत- भीमराव पांचाळे, स्वर- भीमराव पांचाळे, अल्बम- एक जख्म सुगंधी

-------------------

प्रेमस्वरूप आई ! वात्सल्यसिंधु आई ! बोलावुं तूज आता मी कोणत्या उपायीं ?

नाहीं जगांत झाली आबाळ या जिवाची, तूझी उणीव चित्तीं आई, तरीहि जाची.
चित्तीं तुझी स्मरेना कांहींच रूपरेखा, आई हवी म्हणूनी सोडी न जीव हेका.

ही भूक पोरक्याची होई न शांत आई, पाहूनियां दुज्यांचें वात्सल्य लोचनांहीं.
वाटे इथूनि जावें, तूझ्यापुढें निजावें, नेत्रीं तुझ्या हसावें, चित्तीं तुझ्या ठसावें !

वक्षीं तुझ्या परि हें केव्हां स्थिरेल डोकें, देईल शांतवाया हृत्स्पंद मंद झोके ?
घे जन्म तूं फिरूनी, येईन मीहि पोटीं, खोटी ठरो न देवा, ही एक आस मोठी !

गीत-  माधव ज्यूलियन, संगीत- वसंत प्रभू, स्वर- लता मंगेशकर, राग- मधमाद सारंग

--------------------

आनंदकंद ऐसा । हा हिंददेश माझा ।

सत्यास ठाव देई । वृत्तीस ठेवि न्यायी । सत्यास मानि राजा । हा हिंददेश माझा ।
जगदीश जन्म घेई । पदवीस थोर नेई । चढवी स्वधर्मसाजा । हा हिंददेश माझा ।
गंगा हिमाचलाची । वसती जिथें सदाची । होऊनि राहि कलिजा । हा हिंददेश माझा ।
तिलकादि जीव देहीं । प्रसवूनि धन्य होई । मरती स्वलोककाजा । हा हिंददेश माझा ।
पूजोनि त्यास जीवें । वंदोनि प्रेमभावें । जयनाद हाचि गर्जा । हा हिंददेश माझा ।

गीत- आनंदराव टेकाडे, संगीत- श्रीधर फडके, स्वराविष्कार- श्रीधर फडके

---------------------------

एका तळ्यात होती बदके पिले सुरेख; होते कुरूप वेडे पिल्लू तयांत एक          
ग.दि.माडगुळकर, श्रीनिवास खळे, आशा/मधुबाला झवेरी

कोणी न तयास घेई खेळावयास संगे; सर्वांहुनी निराळे ते वेगळे तरंगे
दावूनि बोट त्याला म्हणती हसून लोक; आहे कुरूप वेडे पिल्लू तयांत एक

पिल्लास दु:ख भारी, भोळे रडे स्वतःशी; भावंड ना विचारी, सांगेल ते कुणाशी
जे ते तयास टोची दावी उगाच धाक; होते कुरूप वेडे पिल्लू तयांत एक

एके दिनी परंतु पिल्लास त्या कळाले; भय वेड पार त्याचे वार्यासवे पळाले
पाण्यात पाहताना चोरूनिया क्षणैक; त्याचेच त्या कळले तो राजहंस एक.


-----------


गवतात कोळियाने, विणले सुरेख जाळे । सावज तयात यावे, आशा मनात पाळे ॥ धृ ॥
थंडीत रामप्रहरी, दव साखळून आले । सावज बनून थेंबहि, जाळ्यात कैद झाले ॥ १ ॥
अडकून बिंदु शतशः, झुंबर तयार झाले । देदीप्यमान तेजे, चमकून रत्न झाले ॥ २ ॥
ते रत्नहार सारे, जाळ्यास भार झाले । चिंतीत कोळि झाला, सावज फरार झाले ॥ ३ ॥
मग रत्न-पारखाया, तो सर्वसाक्षि आला । दृश्यास जोखणारा, तो पारखी मिळाला ॥ ४ ॥
उकलून एक एक, हर पृथक तार केला । दवबिंदु एक एक, सुट्टा हिराच केला ॥ ५ ॥
जरि रत्नहार भासे, धागा गहाळ झाला । त्या ईश्वरी१ कलेचा, चित्रात कळस झाला ॥ ६ ॥

१. ईश्वरसर्वसाक्षी म्हणवतो, नाही का!
- नरेंद्र गोळे २०११११२७


------------


राजास जी महाली - राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज, (माणिक बंडोजी इंगळे) १९३५, मोझरी

राजास जी महाली, सौख्ये कधी मिळाली, ती सर्व प्राप्त झाली, या झोपडीत माझ्या ॥ धृ ॥

भूमीवरी पडावे, तार्‍यांकडे पहावे, प्रभुनाम नित्य गावे, या झोपडीत माझ्या ॥ १ ॥
पहारे आणि तिजोर्‍या,, त्यातूनी होती चोर्‍या, दारास नाही दोर्‍या,, या झोपडीत माझ्या ॥ २ ॥
जाता तया महाला, ‘मज्जावशब्द आला, भीती न यावयाला, या झोपडीत माझ्या ॥ ३ ॥
महाली मऊ बिछाने, कंदील शामदाने, आम्हा जमीन माने, या झोपडीत माझ्या ॥ ४ ॥
येता तरी सुखे या, जाता तरी सुखे जा, कोणावरी न बोजा, या झोपडीत माझ्या ॥ ५ ॥
पाहून सौख्यं माझे, देवेंद्र तोही लाजे, शांती सदा विराजे, या झोपडीत ॥ ६ ॥