जीवनात "प्रमाणाला" अतिशय महत्त्व आहे. प्रत्येक गोष्ट प्रमाणशीर असावी. प्रमाणबद्ध असावी. प्रमाणात असावी.
या परंपरागत धारणेला सुंदर शब्द दिले आहेत कृष्णाजी नारायण आठल्ये यांनी.

प्रमाण

कृष्णाजी नारायण आठल्ये


अतीकोपता कार्य जाते लयाला, अती नम्रता पात्र होते भयाला ।
अती काम ते कोणतेही नसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १ ।।

अती लोभ आणी जना नित्य लाज, अती त्याग तो रोकडा मृत्य आज ।
सदा तृप्त नेमस्त सर्वां दिसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। २ ।।

अती मोह हा दु:ख शोकास मूळ, अती काळजी टाकणे हेही खूळ ।
सदा चित्त हे सद्विचारे कसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ३ ।।

अती ज्ञान अभ्यासल्या क्षीण काया, अती खेळणे हा भिकेचाच पाया ।
न कष्टाविणे त्वा रिकामे बसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ४ ।।

अती दान तेही प्रपंचात छिद्र, अती हीन कार्पण्य मोठे दरिद्र ।
बरे कोणते ते मनाला पुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ५ ।।

अती भोजने रोग येतो घराला, उपासे अती कष्ट होती नराला ।
फुका सांग देवावरी का स्र्सावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ६ ।।

अती स्नेह तेथे अवज्ञा उदंड, अती द्वेष भूलोकीचे पंककुंड ।
अती मत्सरे त्वां कशाला कुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ७ ।।

अती आळशी वाचुनी प्रेतस्र्प, अती झोप घे तोही त्याचाच भूप ।
सदा सत्कृतीमाजी आत्मा विसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ८ ।।

अती द्रव्यही जोडते पापरास, अती घोर दारिद्य्र तो पंकवास ।
धने वैभवे त्वां न केंव्हा फसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ९ ।।

अती भाषणे वीटती बुद्धिवंत, अती मौन मूर्खत्व ते मूर्तिमंत ।
खरे तत्त्व ते अल्पशब्दे ठसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १० ।।

अती वाद घेता दुरावेल सत्य, अती `होस हो' बोलणे नीचकृत्य ।
विचारे तुवा ज्ञानमार्गी घुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ११ ।।

अती औषधे वाढवितात रोग, उपेक्षा अती आणते सर्व भोग ।
हिताच्या उपायास कां आळसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १२ ।।

अती दाट वस्तीत नाना उपाधी, अती शून्य रानात औदास्य बाधी ।
लघुग्राम पाहून तेथे वसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १३ ।।

अती शोक तो देतसे दु:खवृद्धी, अती मानतो हर्ष तो क्षूद्रबुद्धी ।
ललाटाक्षरां सांग कोणी पुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १४ ।।

अती भूषणे मार्ग तो संकटाचा, अती थाट तो वेष होतो नटाचा ।
रहावे असे की न कोणी हसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १५ ।।

स्तुतीला अती बोलती श्वानवृत्ती, अती लोकनिंदा करी दुष्ट चित्ती ।
न कोणा उगे शब्द स्पर्शे डसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।१६ ।।

अती भांडणे नाश तो यादवांचा, हठाने अती वंश ना कौरवांचा ।
कराया अती हे न कोणी वसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १७ ।।

अती गोड खाणे नसे रोज इष्ट, कदन्ने अती सेवणे हे कनिष्ठ ।
असोनी गहू व्यर्थ खावे न सावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १८ ।।

जुन्याचे अती भक्त ते हट्टवादी, नव्याचे अती लाडके शुद्ध नादी ।
खरे सार शोधोनिया नित्य घ्यावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।१९ ।।

सदा पद्य घोकोनियां शीण येतो, सदा गद्य वाचोनियां त्रास होतो ।
कधी ते कधी हेही वाचीत जावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। २० ।।

रामदासस्वामींप्रमाणेच या कवितेत "भुजंगप्रयात" वृत्ताचा दैदिप्यमान वापर केलेला दिसून येईल.
यातील तत्त्वसार सदा संजीवित आढळून येईल.

ते माझे घर

घर कसे असावे याबाबत निरनिराळ्या संकल्पना प्रचलित आहेत.
"पोस्टातील मुलगी" सिनेमात गदिमांनी केलेले वर्णन लक्षात राहण्यायोग्य आहे.
ते आहे असेः

ते माझे घर, ते माझे घर
जगावेगळे असेल सुंदर
असेल सुंदर !

नक्षिदार अति दार तयाचे
शिल्प तयावर बुद्धकलेचे
चक्रे, वेली, मूर्ती मनोहर !

अंगणी कमलाकृति कारंजे
वरी अप्सरा एक विराजे
झरतिल धारा ओलेतीवर !

आकार मोठा, तरिही बैठा
आतुन वेरुळ आणि अजिंठा
वरी लालसर असेल छप्पर !

पागोड्यांची शिखरे वळती
तशी छप्परे छपरावरती
कृष्णकमळिच्या वेली त्यावर !

गीत: ग. दि. माडगूळकर
संगीत: सुधीर फडके
स्वर: आशा भोसले
चित्रपट: पोस्टातली मुलगी (१९५४)
राग: ललत (नादवेध)

त्यावरून मला असा विचार करावासा वाटला की आदर्शवत घर असावे तर ते कसे?
त्यावर सुचलेले विचार खालीलप्रमाणे आहेत.

उरास लाभे ऊर्जा सत्वर, ते माझे घर, ते माझे घर

उरास लाभे ऊर्जा सत्वर, ते माझे घर, ते माझे घर || धृ ||

नगर वसवले औरस-चौरस, उभे-आडवे मार्ग समांतर |
आजूबाजूला जागा सोडून, वस्ती घरांची ओळीत सुंदर |
कृष्णकमलकुंजातून चाले, वाट घराची जिथे मनोहर |
ते माझे घर, ते माझे घर || १ ||

पडवी, ओसरी, पुढेच बैठक, शयनकक्ष हे दोन्ही बाजूस |
मधल्या चौकातून पुढे मग, विहीर असावी, रहाट त्यावर |
पाठीस कोठी, स्वयंपाका घर, जिथे नेतसे जिना छतावर |
ते माझे घर, ते माझे घर || २ ||

भव्य पटांगण घरासमोरी, शस्य चहुकडे, परसदारीही |
दृष्टिसुखास्तव फुले बहरती, रुची राखण्या फळेही पिकती |
जीवनसत्त्वे भरून ज्या घरी, हरित शाक उपजते निरंतर |
ते माझे घर, ते माझे घर || ३ ||

बारा महिने सदा प्रकाशित, वारा वाहे मंद सदोदित |
दिवा न दिवसा, पंखा नसता, मनही प्रफ़ुल्लित राहे, ते घर |
पाऊसकाळी भरत जलाशय, गरजा सार्‍या पुरवी निरंतर |
ते माझे घर, ते माझे घर || ४ ||

घरात एका, एक कुटुंबच, कुटुंब छोटे, परिजन तोषक |
गजबज नसली नसो, तरीपण असोत अतिथी, विद्यार्थीजन |
सदस्य उद्यमी, सदा प्रफ़ुल्लित, करिती जेथे वास निरंतर |
ते माझे घर, ते माझे घर || ५ ||

घरास देती सदस्य घरपण, समाजाशीही घेती जुळवून |
कला-उद्यमे होती विकसित, सोबत उजळती स्नेह्याचे घर |
सारी साकारण्यास स्वप्ने, सारे कष्टती जिथे पुरेपूर |
ते माझे घर, ते माझे घर || ६ ||

गीत: नरेंद्र गोळे २००७१०२२

मात्र, आजकालच्या फ्लॅटसंस्कृतीत असे घर कुठले मिळायला!
म्हणून मग नेहमी आढळणार्‍या घराचाच विचार करता येतो. तो असाः

घर संसार

एक भागता दोन, दोन भागता चार | छोट्या छोट्या गोष्टींतून, विभागला संसार || धृ ||

देश भागता प्रांत, प्रांत भागता शहरे | वस्त्या घडवती शहरे, सुंदर, सुबक, विहार ||
वस्तीचे भाग निवारे, त्यांचे किती प्रकार | निवारे सजवती वस्ती, नीटस टूमदार || १ ||
वस्तीत असती चाळी, बंगले, इमारती अन् | घरे, छप्परे, टपर्‍या, ह्यांचे असंख्य प्रकार ||
घरातही मग खोल्या, न्हाणीघरे, संडास | ह्यांचेविना कुठेही, होई न घर साकार || २ ||
खोलीला प्रवेश एक, दुसरीला त्यातून वाट | खिडकीचा शोभे थाट, थाटांच्या तर्‍हा अपार ||
पल्ले, झडपा, दारे, कुठे सरकत्या काचा | कमान नसो नसली तर, असो चौकट खुबीदार || ३ ||
दारातच दिवाणखाना, छन्नमार्ग हमखास | मार्गी सुविधा सगळ्या, कपडे सुकण्याला तार ||
तेथून दिसे ती गृहिणी, जी राणी घरची खास | साम्राज्य तियेचे सारे, स्वयंपाकघर व्यवहार || ४ ||
ती दाखवी मार्बली ओटा, फिरत्या तोटीसह तस्त | ना भांडे सोडू शिस्त, ह्याची करीत शिकस्त ||
भांड्यांची बंद कपाटे, कप्पेही सरकते त्यास | देवांचे मुख पूर्वेला, त्यांचा मांडणीत विहार || ५ ||
पाण्याचा साठा करण्या, माळ्यावरती टाकी | कलंकहीन पोलादी गाळणीत पिण्याचे पाणी ||
न मावो न्याहरीमेज, न असोत रंगीत पाट | फरश्यांस सुसंगत रंगाचे हवेच शीतकपाट || ६ ||
शेजारीच शयनी कक्ष, त्यालाही सुरेख गवाक्ष | त्या, विशेष वायुवीजन, व्हावे ह्यावरती लक्ष ||
दूरदर्शन इथे प्रतिष्ठित, असे दूरध्वनीही इथेच | रंगसंगतीस इथल्या, पडद्यांनी येई बहार || ७ ||
ह्यापरी जरी हे तुकडे, संसारी दिसत सर्वत्र | एकसंध घर ते घडण्या, ह्यांचीच शक्ती अपार ||
घर, घरा जोडूनी वस्ती, वस्त्यांनी वसते नगर | नगरांचे उद्यम मिळता, समृद्ध होतसे प्रांत || ८ ||
प्रांतांतही जे सूत्र, विविधतेत विणते ऐक्य | ते श्रद्धा, सबूरी आणि सृजनशीलता ह्यात ||
असे हीच संस्कृती अमुची, ह्यांनीच घडतसे देश | हे तुकडे, तुकडे सारे जणू भारतास आधार || ९ ||
एक भागता दोन, दोन भागता चार | छोट्या छोट्या गोष्टींतून, विभागला संसार ||
वस्ती, नगरे, प्रांत हे घडती देशा थोर | छोट्या छोट्या गोष्टींतूनच, सजतो घर संसार || १० ||

गीत: नरेंद्र गोळे २००७१०२०

जीवित महिमा

असार जीवित, केवळ माया! रडगाणे हे गाऊ नका । घेई झोपा तो नर 'मेला' संशय त्याचा धरू नका ॥ धृ ॥

वस्तुस्थिती ही असार भासे, परि अंतरि बहु सार असे । जाणुनिया हे निज कर्तव्ये मन लावुनिया करा कसे ॥
सुखांत मेलो म्हणजे झाले सार्थक न धरा मनी असे । माती अससी मातीत मिळसी आत्म्याला हे लागु नसे ॥
सुख दुःखाचे भोग भोगणे हा मुळि जीवित हेतु नसे । उद्या आजच्यापेक्षा काही पुढेचि जाऊ करा असे ॥
अपार विद्या काळ अल्प हा झरझर कैसा धावतसे । शूर छातिचे किती असाना हळुहळु मृत्यू गाठितसे ॥
अफाट ऐशा विश्व रणांगणि जीवित युद्धचि चालतसे । त्यात लढोनी बहु धीराने नाव गाजवा शूर असे ॥
मुकी बिचारी कुणी हाका! अशी मेंढरे बनू नका । गेल्या गोष्टी स्मरू नका, गत काळाचा शोक फुका ॥

पुढचा भासो किती सुखाचा काळ भरवसा धरू नका । घेई झोपा तो नर 'मेला' संशय त्याचा धरू नका ॥ १ ॥

जाते घडि ही अपुली साधा, करा काय ते आता करा । चित्तामध्ये धैर्य धरा रे, हरिवरि ठेवा भाव पुरा ॥
थोर महात्मे होऊनी गेले, चरित्र त्यांचे पहा जरा । आपण त्यांच्या समान व्हावे, हाच सापडे बोध खरा ॥
जग हे त्यजिता भव-सागरिच्या वाळवंटिवर तरि जरा । चार पाऊले उमटवु अपुली, ठेवु खुणेचा मार्ग बरा ॥
जीवित-सागर दुस्तर मोठा, त्यातुनि जाण्या पैले तिरा । खटपट करितो, गोते खातो, निराश होऊनि जाय पुरा ॥
अशा नराच्या दृष्टिस पडता, तीच पाऊले जरा जरा । कोणि म्हणावे नाही म्हणुनी? येइल त्याला धीर बरा ॥
उठा उठा तर, निजू नका, होइल कैसे म्हणू नका । कशाहि विघ्ना भिऊ नका, दीर्घोद्योगा सोडु नका ॥

असार जीवित केवळ माया, रडगाणे हे गाउ नका । घेई झोपा तो नर 'मेला' संशय त्याचा धरू नका ॥ २ ॥

मराठी अनुवादः हरी नारायण आपटे

मूळ इंग्रजी कविताः 'साम ऑफ लाईफ' - हेन्री वर्डस्वर्थ लाँगफेलो, मृत्यूः २४ मार्च १८८२

ज्या अनुवादातले चरण, भाषेत वाक्प्रचार बनून राहतात त्या अनुवादाचा दर्जा यात स्पष्टपणे दिसून येतो.
मूळ सुंदर, अर्थपूर्ण कवितेचे हे सुरेख अर्थपूर्ण भाषांतर झालेले आहे.

"दिनेर आलो निभे एलो" या रबिंद्रनाथ ठाकूर यांच्या मूळ बंगाली गीताचा मराठी अनुवाद


"दिवस आला मावळतीला"


दिवस आला मावळतीला, सूर्य बुडे बुडे
आकाशी येती मेघ भरून, चंद्रम्याच्या लोभे

मेघावरी मेघ भरे, रंगावरी रंग
मंदिरातील कांस्य घंटा, वाजते ढंग ढंग

वादळी हवेत मला स्मरे, लहानपणीचे गान
पाऊस पडे टापूर टुपूर, नदीला ये उधाण


मूळ बंगाली गीतः

दिनेर आलो निभे एलो


दिनेर आलो निभे एलो, सुज्जी डुबे डुबे
आकाश घिरे, मेघ जुटेछे, चाँदेर लोभे लोभे

मेघेर उपर मेघ करेछे, रंगेर उपर रंग
मंदिरेते काँसर घंटा, बाजलो ढंग ढंग

बादल हावाय मने पडे, छेले बेलार गान
वृष्टी पडे टापूर टुपूर, नदे एलो बान


मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २००८११०५

चित्रकविता-५

उदकांजली मधुनी |
पानेच अर्घ्य देती ||
पानेच दान घेती |
त्या सरस जीवनाचे ||

ओजस्वी बिंदू बिंदू |
हातात राहती ना ||
अर्घ्यातुनी सुटूनी |
ते मिळवती प्रवाहा ||

ही देवघेव सारी |
दीप्ती सदैव पाहे ||
तो आसमंत सारा |
मग दीप्तीमान राहे ||

प्रकाशचित्रः दीपा लोलयेकर
चित्रकविताः नरेंद्र गोळे २००४०३१९

चित्रकविता-४



लिंबाच्या काट्यांवर अलगद,
विहरत होती जाळी ।
सांखळुनी दवबिंदू,
झाले तोरण रम्य सकाळी ॥

प्रकाशचित्रः उमेश
चित्रकविताः नरेंद्र गोळे २००४०११२

चित्रकविता-३



वर ऊन-पावसाची संधी ।
सप्तरंगी बहर धुंडी ॥
रम्यशा त्या इंद्रधनुला ।
पार्श्वभू नभ-आक्रमांची ॥

प्रकाशचित्रः अनिरुद्ध
चित्रकविताः नरेंद्र गोळे २००४०६०२

चित्रकविता-२



दीपास धुसर, फलक करुनी,
झळकती पाने जरी ।
स्पष्ट काही स्फटिकापरी,
अस्पष्ट काही धुक्यांतरी ॥

प्रकाशचित्रः दीपा लोलयेकर
चित्रकविताः नरेंद्र गोळे २००४०११२

चित्रकविता-१



.दाटू दे नैराश्य काळे,
.मेघ सूर्या झाकू दे |
.काजळी मेघास ही त्या,
.सूर्यकिरणांचे कडे ||

.प्रकाशचित्र: दीपा लोलयेकर
.चित्रकविताः नरेंद्र गोळे २००४०३०६